A turkology blog

Archive for the ‘oqush’ Category

شىۋىتسىيىدە جۇغراپىيە ئىلمىدە ھەقسىز ماگىستىرلىق ئوقۇش پۇرسىتى

ئەسكەرتىش : مەزكۇر ئۇچۇر مەرىپەت تورىدا تەمىنلەندى. بارلىق ھوقۇق ۋە مەسئۇلىيەت مەرىپەت تورىغا تەۋە. ئوقۇش پۇرسىتى ئۇچۇرلىرىدا تېمىنىڭ يېزىلغان ۋاقتىغا دىققەت قىلغايسىز. بۇ يەردىن كۆرۈڭ.

شىۋىتسىيىدە ماتىماتىكا كەسپىدە ھەقسىز ئوقۇش پۇرسىتى

لىنكۆپىڭ ئۇنۋېرىستىتى (Linköping University) ماتىماتىكا بۆلۈمى كەم دىگەندە ئىككى نەپەر دوكتور ئوقۇغۇچىسى ئالىدىكەن. قوبۇل قىلىنغانلاردىن ئوقۇش پۇلى ئېلىنماستىن ئېيىغا 20,250 كرونور (24 مىڭ يۈەن) مائاش بېرىلىدىكەن. مەزكۇر ئوقۇش پۇرسىتىگە ئائىت تەپسىلى ئەسلى مەكتەپنىڭ ئۇچۇرىنى كۆرۈش ئۈچۈن بۇ يەردىن كىرىڭ.
لىنكۆپىڭ ئۇنۋېرستىتىغا ئائىت تەپسىلى ئۇچۇرلار تۆۋەندىكى تور بەتتە.
www.liu.se/en
ئۇچۇر مەنبەسى

ئىتالىيىدە كومپيوتېر كەسپىدە دوكتورلۇقتا ئوقۇش پۇرسىتى

ئىتالىيىدىكى گۈزەل شەھەر ترەنتوغا جايلاشقان ترەنتو ئۇنۋېرستىتى (University of Trento) بۇ يىل كومپيوتېر كەسپىدە 64 نەپەر دوكتۇرلۇقتا ئوقۇيدىغان ئوقۇغۇچى قوبۇل قىلىدىكەن. بارلىق رەسمىيەتلەرنى توردا بېجىرىشكە بولىدىكەن. خەلقئارالىق ئوقۇغىچلار قارشى ئېلىنىدىكەن. تەپسىلى ئۇچۇرغا ئېرىشىش ۋە تىزىملىتىش ئۈچۈن بۇ يەردىن كىرىڭ.
ئەسكەرتىش: ئوقۇغۇچى قوبۇل قىلىش ۋاقتى 2008-يىل 5-ئاينىڭ 29-كۈنى ئاخىرلىشىدۇ

كانادادىكى بارلىق بۈيۈك بىلىم يۇرتلىرى (ئالىي مەكتەپلەر)

كانادادا ئوقۇشقا قىززىقىدىغان ياشلارنىڭ ئىزدەپ تېپىشىغا ئاسانلىق يارىتىش ئۈچۈن كانادادىكى ھەرقايسى ئۆلكىلىرىدىكى ئالىي مەكتەپلەرنىڭ تور ئادرېسى ۋە قىسقىچە ئۇچۇرىنى توردىن يىغىپ توپلاپ قويدۇم. ئەلۋەتتە يەنە نۇرغۇن يېڭى ئالىي مەكتەپلەر كۆپەيگەن بولىشى مۇمكىن.

Universities in Alberta
University of Alberta
1A University Campus NW Edmonton AB T6G 2E1
Tel: (780) 492-3111
www.ualberta.ca
Athabasca University
1 University Dr Athabasca AB T9S 3A3
Tel: (780) 675-6100; Toll free: (800) 788-9041;
Fax: (780) 675-6145
www.athabascau.ca
Augustana University College
4901-46 Ave Camrose AB T4V 2R3
Tel: (403) 679-1100; Fax: (403) 679-1129
www.augustana.ab.ca
The University of Calgary
2500 University Dr NW Calgary AB T2N 1N4
Tel: (403) 220-5110; Fax: (403) 282-7298
www.ucalgary.ca
Concordia University College of Alberta
7128 Ada Blvd NW Edmonton AB T5B 4E4
Tel: (780) 479-8481; Fax: (780) 474-1933
www.concordia.ab.ca
The King’s University College
9125-50 St NW Edmonton AB T6B 2H3
Tel: (780) 465-3500; Fax: (780) 465-3534
www.kingsu.ab.ca
The University of Lethbridge
4401 University Dr W Lethbridge AB T1K 3M4
Tel: (403) 329-2201; Fax: (403) 329-2097
www.home.uleth.ca
Universities in British Columbia
The University of British Columbia
2075 Wesbrook Mall Vancouver BC V6T 1Z1
Tel: (604) 822-2211
www.ubc.ca
British Columbia Open University
4355 Mathissi Place Burnaby BC V5G 4S8
Tel: (604) 431-3000; Fax: (604) 431-3333
www.ola.bc.ca
University College of the Cariboo
P.O. Box 3010 Stn Terminal MPP Kamloops BC V2C 5N3
Tel: (250) 828-5000; Fax: (250) 828-5086
www.cariboo.bc.ca
Emily Carr Institute of Art and Design
1399 Johnston St, Granville Island Vancouver BC V6H 3R9
Tel: (604) 844-3800; Fax: (604) 844-3801
www.eciad.bc.ca

University College of the Fraser Valley
33844 King Road Abbotsford BC V2S 7M9
Tel: (604) 853-7441; Fax: (604) 855-7614
www.ucfv.bc.ca

Malaspina University-College
900 Fifth St Nanaimo BC V9R 5S5
Tel: (250) 753-3245; Fax: (250) 755-8725
www.mala.bc.ca
University of Northern British Columbia
3333 University Way Prince George BC V2N 4Z9
Tel: (250) 960-5555; Fax: (250) 960-5791
www.unbc.ca
Okanagan University College
3333 College Way Kelowna BC VIV 1V7
Tel: (250) 762-5445
www.ouc.bc.ca
Royal Roads University
2005 Sooke Rd. Victoria BC Canada V9B 5Y2
Tel: (250) 391-2511; Fax: (250) 391-2500
www.royalroads.ca
Simon Fraser University
8888 University Dr Burnaby BC V5A 1S6
Tel: (604) 291-3111
www.sfu.ca
Trinity Western University
7600 Glover Rd Langley BC V2Y 1Y1
Tel: (604) 888-7511; Fax: (604) 888-5336
www.twu.ca
University of Victoria
PO Box 1700 Stn Comml Servcnt Victoria BC V8W 2Y2
Tel: (250) 721-7211; Fax: (250) 721-7212
www.uvic.ca

Universities in Manitoba

Brandon University
270-18th St Brandon MB R7A 6A9
Tel: (204) 728-9520; Fax: (204) 726-4573
www.brandonu.ca
The University of Manitoba
66 Chancellors Cir Winnipeg MB R3T 2N2
Tel: (204) 474-8880; Fax: (204) 474-7536
www.umanitoba.ca
College universitaire de Saint-Boniface
200 av de la Catherale Saint-Boniface MB R2H 0H7
Tel. : (204) 233-0210; Fax. : (204) 237-3240
www.ustboniface.mb.ca
The University of Winnipeg
515 Portage Ave Winnipeg MB R3B 2E9
Tel: (204) 786-7811
www.uwinnipeg.ca
Universities in New Brunswick
University de Moncton
165 av Massey Moncton NB E1A 3E9
Tel : (506) 858-4000; Fax: (506) 858-4379
www.umoncton.ca
Mount Allison University
65 York St Sackville NB E4L 1E4
Tel.: (506) 364-2269; Fax: (506) 364-2216
www.mta.ca
University of New Brunswick
PO Box 4400 Stn A Fredericton NB E3B 5A3
Tel: (506) 453-4666; Fax: (506) 453-4599
www.unb.ca
St. Thomas University
PO Box 4569 Stn A Fredericton NB E3B 5G3
Tel: (506) 452-0640; Fax: (506) 450-9615
www.stthomasu.ca
Universities in Newfoundland
Memorial University of Newfoundland
PO Box 4200 Stn C St. John’s NF A1C 5S7
Tel: (709) 737-8000
www.mun.ca
Universities in Nova Scotia
Acadia University
PO Box 1269 Wolfville NS B4P 2R6
Tel: (902) 542-2201; Fax: (902) 585-1072
www.acadiau.ca
University College of Cape Breton
PO Box 5300 Stn A Sydney NS B1P 6L2
Tel: (902) 539-5300; Fax: (902) 562-0119
www.uccb.ns.ca
Dalhousie University
1236 Henry St Halifax NS B3H 3J5
Tel: (902) 494-2211; Fax: (902) 494-2319
www.dal.ca
University of King’s College
6350 Coburg Rd Halifax NS B3H 2A1
Tel: (902) 422-1271; Fax: (902) 423-3357
www.ukings.ns.ca

Mount Saint Vincent University
166 Bedford Hwy Suite 1 Halifax NS B3M 2J6
Tel: (902) 457-6788; Fax: (902) 457-6455
www.msvu.ca
Nova Scotia Agricultural College
PO Box 550, Stn Main Truro NS B2N 5E3
Tel: (902) 893-6600
www.nsac.ns.ca
Nova Scotia College of Art and Design
5163 Duke St Halifax NS B3J 3J6
Tel: (902) 422-7381; Fax: (902) 425-2420
www.nscad.ns.ca
University Sainte-Anne
Pointe-de-l’蒰lise NS B0W 1M0
Tel: (902) 769-2114; Fax: (902) 769-2930
www.usainteanne.ca
St. Francis Xavier University
PO Box 5000 Stn Main Antigonish NS B2G 2W5
Tel: (902) 863-3300
www.stfx.ca
Saint Mary’s University
923 Robie St Halifax NS B3H 3C3
Tel: (902) 420-5400
www.stmarys.ca
Universities in Ontario
Brescia University College
1285 Western Rd London ON N6G 1H2
Tel: (519) 432-8353; Fax: (519) 679-6489
www.uwo.ca/brescia
Brock University
500 Glenridge Ave St Catharines ON L2S 3A1
Tel: (905) 688-5550; Fax: (905) 688-2789
www.brocku.ca
Carleton University
1125 Colonel By Dr Ottawa ON K1S 5B6
Tel: (613) 520-7400
www.carleton.ca
University of Guelph
50 Stone Rd E, Suite 158 Guelph ON N1G 2W1
Tel: (519) 824-4120
www.uoguelph.ca

Huron University College
1349 Western Rd London ON N6G 1H3
Tel: (519) 438-7224; Fax: (519) 438-3938
www.huronuc.on.ca
King’s University College
266 Epworth Ave London ON N6A 2M3
Tel: (519) 433-3491; Fax: (519) 433-6773
www.uwo.ca/kings
Lakehead University
955 Oliver Rd Thunder Bay ON P7B 5E1
Tel: (807) 343-8110; Fax: (807) 343-8023
www.lakeheadu.ca
Laurentian University of Sudbury
935 Ramsey Lake Rd Sudbury ON P3E 2C6
Tel : (705) 675-1151
www.laurentian.ca
McMaster University
1280 Main St W Suite 20 Hamilton ON L8S 4L8
Tel: (905) 525-9140
www.mcmaster.ca
Nipissing University
Box 5002, Stn Main North Bay ON P1B 8L7
Tel: (705) 474-3450; Fax: (705) 474-1947
www.nipissingu.ca
University of Ottawa
PO Box 450 Stn A Ottawa ON K1N 6N5
Tel: (613) 562-5800
www.uottawa.ca
Queen’s University at Kingston
99 University Ave Kingston ON K7L 3N6
Tel: (613) 533-2000; Fax: (613) 533-6300
www.queensu.ca
* Redeemer University College
777 Highway 53 E Ancaster ON L9K 1J4
Tel: (905) 648-2131; Fax: (905) 648-2134
www.redeemer.on.ca
Royal Military College of Canada /
P.O. Box 17000 Stn Forces Kingston ON K7K 7B4
Tel: (613) 541-6000; Fax: (613) 542-3565
www.rmc.ca
Ryerson University
350 Victoria St Toronto ON M5B 2K3
Tel: (416) 979-5000
www.ryerson.ca
St. Jerome’s University
81 Waterloo Univ Campus Waterloo ON N2L 3G3
Tel: (519) 884-8110; Fax: (519) 884-5759
www.sju.ca
University of St. Michael’s College
81 Saint Mary St Toronto ON M5S 1J4
Tel: (416) 926-1300; Fax: (416) 926-7276
www.utoronto.ca/stmikes
Saint Paul University
223 Main St. Ottawa ON K1S 1C4
Tel /: (613) 236-1393; Fax/.: (613) 782-3005
www.ustpaul.ca
University of Sudbury /
935 Ramsey Lake Rd Sudbury ON P3E 2C6
Tel : (705) 673-5661; Fax: (705) 673-4912
www.usudbury.com
University of Toronto
27 King’s College Cir Toronto ON M5S 1A1
Tel: (416) 978-2011; Fax: (416) 978-8182
www.utoronto.ca
Trent University
PO Box 4800 Stn Main Peterborough ON K9J 7B8
Tel: (705) 748-1011; Fax: (705) 748-1246
www.trentu.ca
University of Trinity College
6 Hoskin Ave Toronto ON M5S 1H8
Tel: (416) 978-2522; Fax: (416) 978-2797
www.trinity.utoronto.ca
Victoria University
73 Queen’s Park Crescent E Toronto ON M5S 1K7
Tel: (416) 585-4524; Fax: (416) 585-4584
http://vicu.utoronto.ca
University of Waterloo
200 University Ave W Waterloo ON N2L 3G1
Tel: (519) 885-1211; Fax: (519) 884-8009
www.uwaterloo.ca
The University of Western Ontario
1151 Richmond St London ON N6A 3K7
Tel: (519) 679-2111
www.uwo.ca
Wilfrid Laurier University
75 University Ave W Waterloo ON N2L 3C5
Tel: (519) 884-1970
www.wlu.ca
University of Windsor
401 Sunset Ave Windsor ON N9B 3P4
Tel: (519) 253-3000; Fax: (519) 973-7050
www.uwindsor.ca
York University
4700 Keele St Toronto ON M3J 1P3
Tel: (416) 736-2100; Fax: (416) 736-5700
www.yorku.ca
Universities in Prince Edward Island
Prince Edward Island University
550 University Avenue Charlottetown PE C1A 4 P3
Tel: (902) 566-0439; Fax: (902) 566-0420
www.upei.ca
Universities in Quebec
Bishop’s University
PO Box 5000 Stn. Lennoxville Sherbrooke QC J1M 1Z7
Tel: (819) 822-9600; Fax: (819) 822-9661
www.ubishops.ca
Concordia University
1455 de Maisonneuve Blvd W Montreal QC H3G 1M8
Tel: (514) 848-2424
www.concordia.ca
University of Laval
Tel: (418) 656-2131; Fax: (418) 656-2809
www.ulaval.ca
McGill University
845 Sherbrooke St W Montreal QC H3A 2T5
Tel: (514) 398-4455; Fax: (514) 398-3594
www.mcgill.ca
University de Montreal
www.umontreal.ca
University de Sherbrooke
Sherbrooke QC J1K 2R1
www.usherb.ca
Universities in Saskatchewan
Campion College
3737 Wascana Pky, Suite 100 Regina SK S4S 0A2
Tel: (306) 586-4242; Fax: (306) 359-1200
www.campioncollege.sk.ca
Luther College
3737 Wascana Pky, Suite 100 Regina SK S4S 0A2
Tel: (306) 585-5333; Fax: (306) 585-2949
www.luthercollege.edu
The University of Regina
3737 Wascana Pky, Suite 100 Regina SK S4S 0A2
Tel: (306) 585-4111
www.uregina.ca
St. Thomas More College
1437 College Drive Saskatoon SK S7N 0W6
Tel: (306) 966-8900; Fax: (306) 966-8904
www.usask.ca/stm
University of Saskatchewan
105 Administration Pl Saskatoon SK S7N 5A2
Tel: (306) 966-4343
www.usask.ca
Saskatchewan Indian Federated College
3737 Wascana Pky, Suite 100 Regina SK S4S 0A2
Tel: (306) 546-8400; Fax: (306) 546-8470
www.sifc.edu

ئامېرىكىدا ئوقۇش ھەققىدە تەپسىلى بايان

سۇئال: ئامېرىكىغا بېرىپ ئوقۇش ئۈچۈن قانداق شەرتلەرنى ھازىرلاش كېرەك؟
قاتارلىق ئىمتىھانلارنىڭ بىرىدە ياخشى نومۇر ئېلىش كېرەك TOEFL, GRE, GMAT
ئوتتۇرا مەكتەپ ۋە ئالى مەكتەپتە، سىنىپىدا ئالدىنقى 5، كامىدا ئالدىنقى 10 ئىچىدە ئوقۇغان بولۇشى. بۇ زۆرۈر شەرت ئەمەس. لېكىن مېنىڭ كۈزىتىشىمچە، پەۋقۇلئاددە ئەھۋالنى ھىساپقا ئالمىغاندا، بۇ شەرتنى ئورۇندىيالمىغانلار، ئامېرىكىغا ئوقۇشقا بېرىشتىكى زۆرۈر ئىمتىھانلاردىن ياخشى نومۇر ئالالماسلىقى، كېيىن دەرسلەرنى كۆتۈرەلمەسلىكى مۇمكىن
باكلاۋۇرلۇق ئۇنۋانى بولۇشى كېرەك. ئامېرىكىدا، ئوتتۇرا مەكتەپ، باكلاۋۇر ئوقۇشنى ئوقۇشمۇ مۇمكىن. لېكىن بۇنىڭغا ھەددىدىن زىيادە كۆپ پۇل كېتىدۇ. يىلىدا 300-200 مىڭ يۈئەن ئەتراپىدا.ئاسپىرانتلىق ئوقۇشتا، ئامېرىكىدىكى مەكتەپلەرنىڭ تولۇق ئوقۇش مۇكاپات پۇلىنى ئېلىپ ئوقۇغۇلى بولىدۇ. شۇڭا ئاۋال ۋەتەن ئىچىدە باكلاۋۇرلۇقنى ئوقۇۋالغان كۆپ ئەۋزەل
سۇئال: مېنىڭ ئالى تېخنىكۇم (مەخسۇس كۇرس) دىپلومىم بار، مەنمۇ بېرىپ ئوقۇيالامدىم؟
ئەلۋەتتە ئوقۇيالايسىز. لېكىن سىز باشقا باكلاۋۇر ئۇنۋانى بارلارغا قارىغاندا تېخىمۇ كۆپ تىرىشچانلىق كۆرسەتمىسىڭىز بولمايدۇ. بۇنىڭ ئۈچۈن مۇنداق 2 يول بار: بىرى ۋەتەن ئىچىدە ئۆرلەپ ئوقۇپ، باكلاۋۇر ئۇنۋانى ئېلىش؛ ئېنگلىز تىلى ئىمتىھانلىرىدا باشقىلاردىن ئالاھىدە پەرقلىق، يۇقۇرى نومۇر ئېلىشىڭىز كېرەك. بۇ باسقۇچنى تاماملىيالىسىڭىز، ئامېرىكىدا بىر-ئىككى مەۋسۇم بەزى باكلاۋۇرلۇقنىڭ دەرسىنى ئوقۇپلا، كېيىن ئاسپىرانتلىق ئوقۇشنى باشلاپ كېتەلەيسىز. مەن ئاشۇنداق خەنزۇ ئوقۇغۇچىلارنى كۆردۈم، يەنە كۆپلىرىنىڭ گەپلىرىنى ئاڭلىدىم
سۇئال: مېنىڭ ۋە ئاتا-ئانامنىڭ كۆپ پۇلى يوق، مەنمۇ ئوقۇيالايمەنمۇ؟
ئەلۋەتتە ئوقۇيالايسىز. بۇ يەردە ئوقۇغان ۋە ئوقۇۋاتقان نەچچە ئون مىليون جۇڭگۇلۇق ئوقۇغۇچىلارنىڭ مۇتلەق كۆپ قىسمىنىڭ ئەھۋالى سىز بىلەن ئوخشاش. ئۇلار ئۆيىدىن بىر تىيىن چىقىم قىلماي، ئامېرىكا مەكتەپلىرىنىڭ پۈتۈن ئوقۇش مۇكاپات پۇلىغا ئېرىشىپ ئوقۇغان ۋە ئوقۇۋاتىدۇ. باشقىلار قىلالىغاننى سىزمۇ قىلالايسىز
سۇئال: پاسپورتنى قانداق ئالىمەن؟
ئامېرىكا ئالى مەكتىپىنىڭ ئوقۇشقا قوبۇل قىلىش ئۇختۇرۇشىنى تاپشۇرۇپ ئالغاندا، شۇ ئۇختۇرۇشنى، كىملىك، نوپۇسىڭىز قاتارلىقلار بىلەن بىرگە مۇناسىۋەتلىك ج خ تارماقلىرىغا ئاپارسىڭىز ئۇلار پاسپورت بېجىرىپ بېرىدۇ. ئىچكىرىدە ئوقۇۋاتقانلار، پەقەت كىملىكنى كۆتۈرۈپ بارسىلا پاسپورت ئالغىلى بولىدىكەن. شۇڭا كەلگۈسىدە پاسپورتقا ئېھتىياجلىق بولۇپ قالىدىغانلار، ئوقۇۋاتقاندا، ئىچكىرىدىلا بېجىرىۋالغىنى ياخشى. بولمىسا دىيارىمىزدا بەزى ئىشلار سەل مۇرەككەپرەك
سۇئال: ئوقۇشنىڭ ياش چەكلىمىسى بارمۇ؟
يوق. لېكىن يېشى كىچىكلەر كامىدا باكلاۋۇر ئۇنۋانىنى ھازىرلىغان بولۇشى، يېشى چوڭلارمۇ مۇۋاپىق ياشتا ئوقۇغىنى ياخشى. قېرىغاندا ئوقۇغان ئوقۇش ياش ۋاقتىدا ئوقۇغاندەك بولمايدۇ
سۇئال: قايسى ۋاقىتتا ئوقۇشنى باشلىغان ئەڭ ئەۋزەل؟ بۇنىڭغا قانداق تەييارلىق قىلىش كېرەك؟
باكلاۋۇرلۇق ئوقۇشنى تۈگىتىپلا، ئامېرىكىدىكى ئاسپىرانتلىق ئوقۇشنى باشلىغان ئەڭ ئەۋزەل. بۇنىڭ ئۈچۈن، تولۇقسىزدا ئانا تىلىنى، تولۇقتا خەنزۇ تىلىنى، ئالى مەكتەپتە ئىنگىلىز تىلىنى پىششىق ئۆگۈنۈش، ئالى مەكتەپنى تۈگەتكىچە، ئوقۇشقا كىرىشنىڭ زۆرۈر ئىمتىھانلىرىغا قاتنىشىپ، نەتىجە ئېلىپ، ئامېرىكا تەرەپنىڭ ئوقۇش چاقىرىقىنى قولغا كەلتۈرۈش كېرەك. بۇ ئاسان ئىش ئەمەس. لېكىن پەۋقۇلئاددە تەس ئىشمۇ ئەمەس. بىزگە تونۇشلۇق، يۇلغۇن تەھرىرلىگۈچنىڭ ئىجادچىسى مۇھەممەد ئابدۇللا ئەپەندىم مۇشۇنداق قىلالىغان ۋە قىلغان
سۇئال: قايسى كەسپلەردە ئوقۇغان ياخشى؟ قايسى كەسپلەردىن ئوقۇش مۇكاپات ئېلىش ئېھتىماللىقى يۇقۇرىراق؟
ئامېرىكىغا كېلىپ، بىرەر ئىجتىمائى پەن ساھەسىدە ئوقۇماق ئاسان ئەمەس. چۈنكى ئامېرىكىلىقلار بىلەن رىقابەتتە ئوقۇيدىغان گەپ، ئىنگىلىز تىلى ئۇلارنىڭ ئۆز ئانا تىلى. ئۇلار بىلگەن بەزى كىچىك تىللارنى سىز مەڭگۈ بىلەلمەيسىز. ئۇنىڭ ئۈستىگە ئىجتىمائى پەن ساھەسىدە ئوقۇش مۇكاپات پۇلى ئاساسەن بېرىلمەيدۇ. بولغان تەقدىردىمۇ ئامېرىكىلىقلاردىن ئاشمايدۇ. شۇڭا تەبىئى پەن، سانائەت پەنلىرىدە ئوقۇش، ئوقۇشقا يېتىشىپ مېڭىش، ئوقۇش مۇكاپات پۇلى ئېلىش نىسبەتەن ئاسانراق. ئامېرىكا بۈگۈنكى كۈندە ئىجتىمائى پەن كىشىلىرىگە ئانچە مۇھتاج ئەمەس، لېكىن تەبىئى پەن، سانائەت پەنلىرى، مېدىتسىنا پەنلىرىنىڭ ئىختىساسلىق خادىملىرىغا بەكمۇ ئېھتىياجلىق
سۇئال: چەت يېراق قىشلاقلىرىمىزدىكى ئوتتۇرا مەكتەپتىن ئالىي مەكتەپكە ئۆرلەپ ئوقۇش ئالدىدا تۇرغان ئوقۇغۇچىلار ئۈچۈن ئېيتقاندا ھازىرلىنىدىغان شەرت بىر ئاق قەغەزگە ئوخشىشى مۇمكىن، ئالىي مەكتەپكە بارغاندىن كېيىنلا شەرت ھازىرلاشنىڭ بىرىنجى بوسوغىسىغا كىرگەن بولىدۇ. بۇ بوسوغىغا قەدەم ئالغاندىن باشلاپ شەرت ھازىرلىسا بەلكىم ئانچە كىچىكىپمۇ كەتمەس، بىراق بۇ يول شەرت ھازىرلاش ئۈچۈن ناھايىتى قىسقا بولىشى، ھەربىر دوقمۇشلىرىنى بەكمۇ پۇختا بېسىشى لازىم بولىدۇ، سىزنىڭ مۇشۇ ھەقتە كونكىرت يول كۆرسىتىشىڭىزنى ئۈمىت قىلىمەن
جاۋاپ: كونكىرت يول كونكىرت ئوقۇغۇچىغا قاراپ ئوخشاش بولمايدۇ. لېكىن ئۇنىڭ مەلۇم قانۇنىيىتى بولىدۇ: باشلانغۇچ ۋە تولۇقسىزدا ئۆز ئانا تىلى – ئۇيغۇر تىلىغا پىششىق بولۇش. خەنزۇ تىلىغا بەلگىلىك ئاساس سېلىش. تولۇقسىزدىكى ماتېماتىكا، فىزىكا، خىمىيە، بىولوگىيە، خەنزۇ تىلى قاتارلىقلارنىمۇ پۇختا ئۆگۈنۈپ مېڭىش. بولمىسا تولۇقتا سۆرىلىپ قالىدىغان ئىش بولۇپ قالىدۇ. تولۇق ئوتتۇرىدا، خەنزۇ تىلىغا پۇختا ئاساس سېلىش. بولسا سەۋىيە ئىمتىاھانىسىغا قاتنىشىپ، لاياقەتلىك بولۇش. ماتېماتىكا، فىزىكا، خىمىيە، بىولوگىيە قاتارلىق ئاساسلىق دەرسلەرنىمۇ پۇختا ئىگەللەش. بولمىسا ئالى مەكتەپتە سۆرىلىپ قالىدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا، يۇقۇرىدا تىلغا ئېلىنغان تەبىئى پەن كىتاپلىرىنىڭ خەنزۇچە نۇسقىسىنى ۋە باشقا خەنزۇچە پايدىلىنىش كىتاپلىرىنى (لۇغەتنىڭ ياردىمى بىلەن) كۆرۈپ چۈشىنەلەيدىغان بولۇش. شۇنداق قىلىپ ئالى مەكتەپكە چىققۇچە، خەنزۇچە كەسپىي كىتاپلارنى كۆرەلىشكە پۇختا ئاساس سېلىش. ئالى مەكتەپكە بېرىشتا، مەكتەپ ۋە كەسپنى ياخشى تاللاش. ئالى مەكتەپكە چىقىپلا ئىنگىلىز تىلى ئۆگۈنۈشنى باشلاش. تەييارلىق مەزگىلى بولسا، مۇمكىن قەدەر، خەنزۇچە سەۋىيە ئىمتىھانىسى ۋە باشقا ئاساسلارنى كۆرسىتىپ، خەنزۇچە دەرسكە قاتناشماسلىق ياكى سىنىپ ئاتلاپ ئوقۇشنى قولغا كەلتۈرۈش. كېيىن بارلىق كەسپىي دەرسلەرنى ياخشى ئۆگۈنۈش. مەكتەپ پۈتتۈرگىچە ئىنگىلىزچە خەلقارا ئىمتىھانلارغا قاتنىشىپ، ياخشى نەتىجە ئېلىشنى قولغا كەلتۈرۈش
سۇئال: مېنىڭ ۋە ئاتا-ئانامنىڭ كۆپ پۇلى يوق، ئامېرىكا ئالى مەكتەپلىرىنىڭ ئوقۇش مۇكاپات پۇلىنى ئېلىشقا كۆزۈم يەتمەيدۇ. مەن ئامېرىكىدا بىر تەرەپتىن ئىشلەپ، بىر تەرەپتىن ئۆقۇپ كېتىشىم مۇمكىنمۇ؟
جاۋاپ: بۇ مېنىڭچە مۇمكىن ئەمەس، بۇنىڭ سەۋەپلىرى تۆۋەندىكىچە: ئوقۇش مۇكاپات پۇلى ئالالمىسىڭىز، ئامېرىكىنىڭ ئوقۇغۇچىلىق ۋىزىسىنى ئېلىپ، ئامېرىكىغا سەپەر قىلالىشىڭىز بەك مۈشكۈل، يوق دىيەرلىك. ئوقۇغۇچىلىق ۋىزىسى بىلەن ئامېرىكىدا ئىشلەش ئامېرىكا قانۇنىغا خىلاپ. شۇڭا قانۇنلۇق خىزمەت قىلغىلى بولمايدۇ. ناۋادا قانۇنسىز بىرەر قارا ئىش تېپىپ قىلغاندىمۇ، ئۇنىڭ ئىش ھەققى ئىنتايىن تۆۋەن بولۇپ، ئۇ كىرىم بىلەن ئوقۇش پۇللىرىنى تۆلەپ، جېنىڭىزنى بېقىپ ئوقۇپ كېتىشىڭىز مۇمكىن ئەمەس. ئامېرىكىدا قانۇن ئىنتايىن قاتتىق ئىجرا قىلىنىدىغان بولۇپ، ناۋادا قانۇنسىز خىزمەت قىلغانلىقىڭىز بايقىلىپ قالسا، ئامېرىكا چېگرىسىدىن قوغلاپ چىقىرىلىشىڭىز مۇمكىن
سۇئال: ئامېرىكا ئالى مەكتەپلىرىدە ئاسپىرانتلىقتا ئوقۇش ئۈچۈن بىر يىلدا قانچىلىك چىقىم كېتىدۇ؟
بۇ سان مەكتەپلەرگە، مەكتەپ جايلاشقان شەھەر، رايونلارغا، كەسپكە قاراپ ئوخشاش بولمايدۇ. بۇ سان تەخمىنەن 20 مىڭ دوللاردىن 50 مىڭ دوللارغىچە بولىدۇ. بۇ ساندىكى بۇنچىلىك زور پەرقنى چۈشىنىش ئۈچۈن، بېيجىڭ ئۇنۋېرىستېتى بىلەن خوتەن ئۇيغۇر تىبابەت ئالى تېخنىكومىدا ئوقۇغاننى سېلىشتۈرۈپ تەھلىل قىلساقلا كۇپايە. مەسىلەن، كالىفورنىيە ئۇنۋېرىستېتىنىڭ بېركېلېي تارمىقىدا بىر يىللىق ئوقۇش پۇلى 30 مىڭ دوللار، ياتاق، تاماق ۋە باشقا خىراجەتلەر ئوقۇغۇچى سەۋىيىسىدە تەخمىنەن 20 مىڭ دوللار ئەتراپىدا. لېكىن، ئىنتايىن خوشاللىنارلىق بىر پاكىت شۇكى، ناۋادا سىز تولۇق ئوقۇش مۇكاپات پۇلى ئېلىپ قالسىڭىز، سىزنىڭ يىللىق 30 مىڭ دوللار ئوقۇش پۇلىڭىز كەچۈرۈم قىلىنىپ، قولىڭىزغا يەنە جېنىڭىزنى بېقىپ ئوقۇش ئۈچۈن يىلىدا 20 مىڭ دوللار «مۇئاش» بېرىدۇ! دىمەك بۇ دىگەنلىك، سىز بىر-ئىككى ئىمتىھان بېرىپ، ئامېرىكىدا ئوقۇپ بەرسىڭىز، دەرسخانىدا ئولتۇرۇپ بەرگىنىڭىزگە يىلىدا 50 مىڭ دوللار، يەنى 400 مىڭ يۈئەن ئەتراپىدا «كىرىم» قىلالايسىز دىگەن گەپ. بۇ نەتىجىگە ئېرىشىش ئاسان ئەمەس. لېكىن سىزدە «باشقىلار قىلالىغاننى مەن نىمىشقا قىلالمىغىدەكمەن!؟» دەيدىغان ئىدىيە بولسا، بۇنى سىزمۇ قىلالايسىز
سۇئال: مېنىڭ تىل ئاساسىم ياخشى ئەمەس، مەن ئامېرىكىغا بېرىپ، ئاۋال تىل مەكتىپىدە ئوقۇپ، تىل سەۋىيەمنى يۇقۇرى كۆتۈرۈپ، ئاندىن ئاسپىرانتلىقتا ئوقۇسام بولامدۇ؟
نەزىرىيە جەھەتتىن بولىدۇ، لېكىن ئەمىلىيەتتە ئاساسەن مۇمكىن ئەمەس. سەۋەپلىرى: ھازىر «ئامېرىكىغا بېرىپ تىل ئۆگۈنىمەن» دەپ ئامېرىكىنىڭ جۇڭگۇدىكى ئەلچىخانىسىدا ياكى جۇڭگۇ پاسپورتى بىلەن دۇنيانىڭ ھەر قانداق يېرىدە ئامېرىكا ۋىزىسى ئېلىش ئاساسەن مۇمكىن ئەمەس. چۈنكى سىزنىڭ يىلدا كامىدا 200،000 يۈئەن چىقىم قىلىپ، ئامېرىكىغا كېلىپ، ئىنگىلىز تىلى ئۆگۈنۈش لوگىكىڭىزنى ئەلچىخانىدىكىلەر مەڭگۈ چۈشىنەلمەيدۇ. ئۇلار سىزنىڭ راستچىل گېپىڭىزگە، ئۇلۇقۋار مەقسەدلىرىڭىزگە ئىشەنمەيدۇ. سەۋەپ جۇڭگۇ پۇقرالىرىنىڭ تۇرمۇش سەۋىيىسى تەرەققى قىلىپ، تېخى ئۇ سەۋىيىگە بارمىدى. ناۋادا سىز ئايدا مىليون دوللار پۇلنى قورقماي سەرپ قىلالايدىغان سەئۇدى ئەرەبىستان شاھزادىسى بولغان بولسىڭىز، بۇنىڭدا مەسىلە يوق ئىدى. ئامېرىكىدىكى تىل مەكتەپلىرىنىڭ ئوقۇش پۇلى كامىدا ھەر ئايدا 1000 دوللار، ياخشىراق مەكتەپلەرنىڭ 3000-2000 دوللار. بۇنىڭغا ھەر ئايدا كېتىدىغان 2000-1000 دوللار تاماق، ياتاق پۇللىرىنى قوشقاندا، ئېيىغا 5000-2000 دوللار بولىدۇ. دىيارىمىزدا ھەر ئايدا 2000 يۈئەن چىقىم قىلىپ، ئېرىشىش مۇمكىن بولغان شارائىتنى ئېيىغا 40،000-15،000 يۈئەن تۆلەپ ئېرىشىمەن دىسىڭىز، ئۇنى چۈشىنىش تەسكە توختايدۇ. ئامېرىكىدا تىل ئۆگەنسە ياخشى ئۆگەنگىلى بولىدۇ دەپ قارىشىڭىز مۇمكىن. بۇ قارىشىڭىز قىسمەن توغرا بولۇپ، ئاڭلاش، سۆزلەش قابىلىيىتىنىڭ ئۆسۈشىگە پايدىسى بار. لېكىن ئوقۇش، يېزىش، گىراماتىكا بىلىملىرىنى بۇ يەردە پۇختا ئۆگەنگىلى بولمايدۇ. ئاسپىرانتلىق ئوقۇش ئۈچۈن زۆرۈر بولغان تىل بىلىملىرىنى يەنىلا جۇڭگۇدا ياخشى، پۇختا ئۆگەنگىلى بولىدۇ
سۇئال: ئامېرىكىغا بېرىپ ئوقۇشتىكى ئەڭ مۇھىم، قىيىن ئۆتكەل، داۋانلار قايسىلار؟
مېنىڭچە تۆۋەندىكى 3 قىيىن داۋانلار بار: ئېنگلىز تىلى ئىمتىھانلىرىدا ياخشى نومۇر ئېلىش؛ مەكتەپلەرگە ئوقۇشقا كىرىشكە ئىلتىماس سۇنۇپ، ئۇچرىغان مەسىلىلەرنى چىۋەرلىك بىلەن ۋاقتىدا، توغرا ھەل قىلىش؛ ئامېرىكا ئەلچىخانىسىدا ۋىزىغا ئىلتىماس قىلىش؛ قالغانلىرى بۇلارغا قارىغاندا كىچىك مەسىلىلەر. بۇلارنىڭ ھەر بىرى قىيىنلىق دەرىجىسى يۇقۇرى بولغان داۋانلار بولۇپ، ناۋادا مۇۋاپىق ئۇسۇل بىلەن ئېلىپ بېرىلمىسا، كۆپ ۋاقىتلاردا مەغلۇبىيەت بىلەن ئاخىرلىشىدۇ. لېكىن بۇ داۋانلاردىن ئۆتۈپ كېتىشنىڭمۇ ئىلمى، مۇۋاپىق ئۇسۇللىرى بار.
بىر نۇقتا ئېسىڭىزدە بولسۇنكى، ئىنساننىڭ بارلىق تەقدىر-قىسمەتلىرىنىڭ ھەممىسى ئۇنىڭ ئۆز قولىدا ئەمەس. بەزى تەقدىر-قىسمەتلەرنى ئۆزىڭىز تىرىشىپ ھەل قىلالىسىڭىزمۇ، بەزىلىرىنى ھەل قىلالىشىڭىز ناتايىن ياكى مۇمكىن ئەمەس. شۇڭا ئىشنى باشلاشتىن بۇرۇن، ئاۋال توغرا دۇنيا قاراش، ئېتىقاد، ئىدىيە تۇغۇزىۋېلىشمۇ ئىنتايىن مۇھىم
سۇئال: ئۇ ئىمتىھانلار 1000 يۈئەندىنمۇ قىممەت ئىكەن. مەن بىر نامرات ئوقۇغۇچى، بۇ مەسىلىنى قانداق ھەل قىلىمەن؟
ئۇ ئىمتىھانلار، باشقىلار يىلىدا 50،000 دوللار، 5 يىلدا جەمى 250،000 دوللار (2 مىليون يۈئەن) پۇل سەرپ قىلىپ ئېرىشەلەيدىغان شارائىتقا، سىزنىڭ ھەقسىز ئېرىشەلىشىڭىزنى كاپالەتكە ئىگە قىلىدىغان ئىمتىھانلار. ھىچكىم سىزنى ئىمتىھان بېرىڭ، ئامېرىكىغا بېرىپ ئوقۇڭ دەپ مەجبۇرلىمايدۇ. دەسلەپكى 2000-1000 يۈئەننىڭ مېھرىدىن كېچەلمىسىڭىز، بۇ سۇئال-جاۋاپلارنى ئوقۇشنى مۇشۇ يەردە توختاتسىڭىز بولىدۇ. بولمىسا ۋاقتىڭىزمۇ ئىسراپ بولۇپ كېتىدۇ. تېجەشلىك، ئىقساتچانلىق بىلەن ياشاش، كۇرس ئېچىش، ئائىلە ئوقۇتقۇچىسى بولۇش، بوش ۋاقىتلاردا باشقا ئورۇنلاردا ئىشلەپ ئانچە-مۇنچە كىرىم قىلىش يولى بىلەن بۇنچىلىك پۇلنىڭ يولىنى قىلغىلى بولىدۇ. لېكىن، ئۇ ئىمتىھانلارنى بېرىشتىن بۇرۇن، پۇختا تەييارلىق قىلىپ، ئۆزىنى ياخشى مۆلچەرلەپ بېرىش كېرەك. ئۆزىنى ياخشى مولچەرلىيەلمىسە، ئاۋال 100-20 يۈئەن بىلەن بەرگىلى بولىدىغان دۆلەت ئىچىدىكى ئىمتىھانلارنى بېرىپ، ئۆزىنىڭ سەۋىيىسىنى دەڭسەپ كۆرۈش، يېتەرلىك سەۋىيە ھازىرلىغاندا، ئۇ ئىمتىھانلارنى بىرلا قېتىم بېرىپ، ياخشى نومۇر ئېلىش ئارقىلىق بەزى پۇل تېجەش مەقسەتلىرىگە يېتىش مۇمكىن
سۇئال: مەن بەزىلەردىن ئاڭلىسام، «ئامېرىكىنىڭ بېيجىڭدىكى ئەلچىخانىسى ئۇيغۇرلارغا ۋىزا بېرىشتە، ئۇلارنى جۇڭگودىكى ئاز سانلىق مىللەت دەپ ئېتىۋار قىلىپ، ئۇيغۇرلارغا ۋىزىنى خەنزۇلارغا قارىغاندا ئاسانراق بېرىدۇ» دەيدۇ. يەنە بەزىلەر، «ئۇيغۇرلار مۇسۇلمان بولغاچقا، ئامېرىكا تۇپرىقىدا يۈز بەرگەن تېرورلۇق ۋەقەسى ۋە ئامېرىكىنىڭ تېرورىزىمغا قارشى ئۇرۇشى سەۋەبىدىن، ئۇيغۇرلارغا ۋىزىنى خەنزۇلارغا قارىغاندا تەستە بېرىدۇ» دەيدۇ. زادى بۇ گەپنىڭ قايسى راست؟
جاۋاپ: بۇ گەپنىڭ ھىچ قايسىسى راست ئەمەس، ھەممىسى يالغان. ئامېرىكىنىڭ ئۆزىنىڭ تاشقى سىياسىتى سەۋەبىدىن، بەزى دۆلەتلەر، مەسىلەن، كۇبا، شىمالى كورىيە، ئىران، سۈرىيە، سۇدان… قاتارلىق دۆلەتلەرنىڭ پۇقرالىرى ۋىزىغا ئىلتىماس قىلغاندا، ئۇلارنى ئىنچىكىلىك بىلەن تەكشۈرىدۇ. بۇلار ئامېرىكا چېگرىسى ئىچىگە كىرگەندىمۇ، ئۇلارغا بولغان نازارەت، كۈزىتىش ۋە تىزىملىتىش ئىشلىرى باشقا دۆلەت پۇقرالىرىدىن پەرقلىق بولىدۇ. يەنە بىرى، فىزىكا، خىمىيە، بىئولوگىيە، بىئوخىمىيە… قاتارلىق بەزى كەسپلەر تېرورىزىمغا مەلۇم باغلىنىشى بار دەپ قارىلىپ، 11-سېنتەبىر ۋەقەسىدىن كېيىن، بۇ كەسپ ئارقا كۆرۈنۈشىگە ئىگە كىشىلەرگە بولغان تەكشۈرۈش، نازەرەتلەر كۈچەيتىلگەن ئىدى. ھازىر بىر ئاز پەسەيگەندەك قىلىدۇ. ئەينى ۋاقىتتا مۇشۇ كەسپلەردە ئوقۇۋاتقان خەنزۇ ئوقۇغۇچىلار يۇرتىغا تۇققان يوقلاشقا بېرىپ، قايتىپ كېلىشىدە، ۋىزا ئېلىشى كۆپ قىيىنلىشىپ، ھەتتا 4-3 ئاي، بەزىلىرى 12-6 ئاي ساقلاپ قېلىپ، بۇ يەردىكى ئوقۇشى دەخلىگە ئۇچرىغان ۋاقىتلارمۇ بولغان ئىدى. ئۇيغۇرلارغا بولغان ۋىزا سىياسىتىگە كەلسەك، ئامېرىكىنىڭ «ھەممەيلەنگە تەڭ پۇرسەت بېرىش ئۆلچىمى» بويىچە، ئۇيغۇرلارغا ئالاھىدە، پەرقلىق مۇئامىلە قىلىپ، ئۇلارغا ۋىزىنى ئاسان بېرىدىغان ئېنىق بىر سىياسىتى يوق. ئۇيغۇرلارمۇ باشقىلارغا ئوخشاشلا ۋىزىدا رەت قىلىنشقا ئۇچرىغان ۋاقىتلىرىمۇ كۆپ بولغان.ئامېرىكىنىڭ ھازىرقى تېرورىزىمغا قارشى ئۇرۇش سىياسىتى خۇددى ئا ق ش پىرېزىدېنتى بۇش بۇرۇن شەرھىلەپ ئۆتكەندەك، مۇسۇلمانلارغا قارىتىلغان دىنىي ئۇرۇش بولماستىن، بىر سىياسىي، مەنپەت ئۇرۇشىدۇر. ئا ق ش مۇسۇلمان دۆلەتلەر بولغان ھازىرقى ئافغانىستاننىڭ كارزاي ھۆكۈمىتى، سەئۇدى ئەرەبىستان، قاتار ھۆكۈمىتى قاتارلىقلار بىلەن يەنىلا يېقىن مۇناسىۋەتنى ساقلاپ كەلمەكتە. ئۇيغۇرلارنىڭ دۇنياۋى تېرورىزىم، ئەل قايدە تەشكىلاتى ۋە بىن لادىن بىلەن قىلچە مۇناسىۋىتى يوقلۇغىنى تولۇق چۈشەنگەن ئا ق ش ھۆكۈمىتى، ئۇيغۇرلارنىڭ ۋىزا ئىشىدا، ئۇيغۇرلارغا باشقا سۈنئى توساقلارنى پەيدا قىلمىغان. پەقەت ئۇيغۇرلارنى «نورمال، ئادەتتىكى» بىر جۇڭگو پۇقراسى دەپ قاراپ، باشقىلارغا ئوخشاش مۇئامىلە قىلغان. مەن بېيجىڭدىكى ئامېرىكا ئەلچىخانىسىدا دەسلەپكى ۋاقىتلاردا ۋىزىغا ئىلتىماس قىلغاندا، «ئۆزەمنىڭ باشقىلاردىن پەرقلىق بىر ئىنسان» ئىكەنلىگىمنى بىلدۈرۈش ئۈچۈن، ئۇيغۇرچە چىمەن دوپپا ۋە گۈللۈك كانۋاي كوينەك كىيىپ يۈز تۇرانە سۆزلىشىشكە باردىم. بىر ۋىزا ئەمەلدارى مېنىڭ قايسى مىللەت ئىكەنلىگىمنى، قەيەردىن كەلگەنلىكىمنى، ئۆزىنىڭ ھەتتا قەشقەرگە ساياھەتكە بارغانلىقىنى ئېيتىپ ئۈلگۈردى، لېكىن 15 مىنۇتلۇق جىددى سۇئال-سوراقتىن كېيىن رەت قىلىندىم. ئۇ ۋاقىتتا كۆڭلۈم ناھايىتى يېرىم بولغان ئىدى. كېيىن، 1 مىنۇتقا يەتمىگەن 2 سۇئال-سوراق ئارقىلىق ۋىزا ئالدىم. ئامېرىكىدا ئوقۇۋاتقان مەزگىللەردىمۇ، ھەر مەۋسۈملۈك، يىللىق ئوقۇش مۇكاپات پۇللىرىغا ئىلتىماس قىلىش ۋاقتىدا، ئىلتىماس ماتىرياللىرغا «ئېتىقادىم ئىسلام دىنى، مەكتەپ مۇسۇلمان ئوقۇغۇچىلار ئۇيۇشمىسىنىڭ ئەزاسى» دەپ تولدۇردۇم ۋە يازدىم. شۇنداقتىمۇ ھەر مەۋسۈم (بۇرۇنقى ئالغان تولۇق ئوقۇش مۇكاپات پۇلىدىن سىرت) ئوقۇش مۇكاپات پۇللىرىغا ناھايىتى تېزلا ئېرىشىپ تۇردۇم. بۇ يەردە ھالقىلىق رول ئوينىغىنى مېنىڭ ئېتىقادىم، قاتناشقان ئۇيۇشمام مۇھىم بولماستىن، بەلكىم مېنىڭ دەرسلەردە ئالغان نەتىجىلىرىم مۇھىم رول ئوينىدى. شۇڭلاشقا، گېپىمنى خۇلاسە قىلسام، ۋىزا ئېلىش ۋە ئوقۇش ئىشلىرىدا، ئا ق ش ھۆكۈمىتى ئۇيغۇرلارغا ئېتىۋار قىلىپمۇ كەتمەيدۇ، ئۇيغۇرلارنى چەتكە قېقىپمۇ كەتمەيدۇ. باشقىلار بىلەن «ئوخشاش» مۇئامىلە قىلىپ، ئۇيغۇرلارغا باشقىلارغا «ئوخشاش» پۇرسەت بېرىدۇ.
سۇئال: ئامېرىكىغا بېرىپ ئوقۇش ئىشىدا، مەن مۇناسىۋەتلىك ماتىرياللارنى تەكشۈرسەم، ئۇ يەردىكى ئالى مەكتەپلەر 3000-2000 دىن ئاشىدىكەن، مېنىڭ كەسپىمدە ئاسپىرانت تەربىيەلەيدىغان مەكتەپلەرنىڭ سانىمۇ 1000 غا يېقىن ئىكەن. مۇۋاپىق مەكتەپ تاللاش ئىشىدا بېشىم بەك قېتىپ كەتتى، كۆرسەتمە بەرسىڭىز؟
جاۋاپ: دەسلەپكى قەدەمدە، مەكتەپلەرنى تاللاش ھەقىقەتەن مۇرەككەپ، تەس، قول تۇتىدىغان جاپالىق ئىش. بۇ قەدەمنى توغرا بېسىش سىزنىڭ كېيىنكى نۇرغۇن ئىشلىرىڭىزغا ئىنتايىن كۆپ تەسىر قىلىدۇ. بۇنى تۆۋەندىكى نۇرغۇن تەرەپلەردىن ئەتراپلىق ئويلۇشۇش كېرەك
ئۆزىڭىزنىڭ كەسپى ۋە ئىنگىلىز تىلى سەۋىيىسى
بۇ تەرەپلەردە باشقىلاردىن كۈچلۈك بولسىڭىز، ئەلۋەتتە ئالدىنقى قاتاردا تۇرىدىغان داڭلىق ئالى مەكتەپلەرنى تاللىغىنىڭىز ياخشى. بولمىسا ئادەتتىكى بىر ئالى مەكتەپتە ئوقۇپ قېلىپ، بىلىم ئېلىش تەشنالىقىڭىز قانماسلىقى مۇمكىن؛ وتتۇرا ھال ياكى ئاجىزراق بولسىڭىز، ئەلۋەتتە ئادەتتىكى ئالى مەكتەپلەرنى تاللىغىنىڭىز ئەۋزەل. داڭلىق ئالى مەكتەپلەردە ئوقۇشقا كىرىش ۋە مۇكاپات پۇلى ئېلىش رىقابىتى ئىنتايىن كەسكىن بولىدۇ. 10 دوكتۇر ئوقۇغۇچى قوبۇل قىلىدىغان ئىشقا، ئۇلار دۇنيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىدىن ھەتتا 1500 دىن ئارتۇق ئىلتىماس قىلغۇچىلارنىڭ ماتىرياللىرىنى تاپشۇرۇپ ئېلىشى مۇمكىن. ئېسىڭىزدە بولسۇنكى، سىز بۇ ۋاقىتتا ئۆز ناھىيىڭىز ياكى ۋىلايەت تەۋەيىڭىز بويىچە ئەمەس، بەلكىم، پۈتۈن دۇنيا بويىچە رىقابەتكە چۈشىۋاتىسىز. بۇلارنىڭ ئارىسىدا، بېيجىڭ ئۇنۋېرىستېتى، چىڭخۇا ئۇنۋېرىستېتى، جۇڭگو پەن-تېخنىكا ئۇنۋېرىستېتى قاتارلىق داڭلىق ئالى مەكتەپلەرنىڭ ئوقۇغۇچىلىرىمۇ بار
مەكتەپ جايلاشقان رايون، شەھەر
سىز ئىسسىقنى ياخشى كۆرەمسىز ياكى سوغۇقنىمۇ؟ سۇ ئۈزۈشنى ياخشى كۆرەمسىز ياكى تاغدا، قاردا چاڭغا تېيىلىشنىمۇ؟ ئادەم كۆپ، قىممەتچىلىك، قىستاڭچىلىق، مۇھىتى بۇلغانغان چوڭ شەھەرلەرنى ياخشى كۆرەمسىز ياكى ئازادە، تېنچ، ياپ-يېشىللىق ئوتتۇرا-كىچىك شەھەرلەرنى ياخشى كۆرەمسىز؟ مەكتەپ تاللاشتا مۇشۇلارنىمۇ ئويلىشىش زۆرۈر
مەكتەپنىڭ ئارقا كۆرۈنۈشى
ھۆكۈمەت ئىگىلىكىدىكى مەكتەپ ياكى شەخسلەر ئىگىلىكىدىكى مەكتەپ؟ يەھۇدىلارنى ئاساس قىلىپ قۇرۇلغان مەكتەپ ياكى ئافرىقىلىق ئامېرىكىلىق (قارا تەنلىكلەر) نى ئاساس قىلىپ قۇرۇلغان مەكتەپ؟ ئوقۇتۇشنى ئاساس ئورۇنغا قويغان مەكتەپ ياكى پەن-تەتقىقاتنى ئاساس ئورۇنغا قويغان مەكتەپ؟ سانائەت ساھەسى، شىركەتلەر بىلەن زىچ مۇناسىۋىتى بار مەكتەپ ياكى ئالى مەكتەپ، تەتقىقات ئورۇنلىرى بىلەن زىچ مۇناسىۋىتى بار مەكتەپ؟ كۈچلۈك خىرىستىيان دىنى تۈسىدىكى مەكتەپ ياكى ھىچ قانداق دىنى تۈس ئالمىغان مەكتەپ؟… مۇشۇلارنىمۇ ئويلىشىش زۆرۈر
ئۆزىڭىزنىڭ كەسپى ساھەسىدە، ئاشۇ مەكتەپنىڭ ئاشۇ فاكۇلتېتى ۋە شۇ فاكۇلتېتتىكى پىروفېسسورلارنىڭ كەسپى سەۋىيىسى مەكتەپنىڭ ئومۇمى سەۋىيىسىدىنمۇ ئىنتايىن مۇھىم. بۇرۇنقى مۇناسىۋەتلىك تېمامدا، مەن ئامېرىكا ۋە دۇنيادا ئەڭ ئالدىنقى قاتاردا تۇرىدىغان 6 مەكتەپنىڭ ئىسمىنى ئېيتىپ بەرگەن ئىدىم.بۇ 6 مەكتەپلەر دۇنيادىكى ئەڭ ئالدىنقى قاتاردا تۇرىدىغان مەكتەپلەر بولسىمۇ، (پەرىدە خېنىم ئوقۇماقچى بولغان) سىتاتىستىكا كەسپىدە، ئۇلار ئەڭ ئالدىدا ئەمەس. ئامېرىكىنىڭ شىمالى كارولىنا شىتاتىدا «شىمالى كارولىنا شىتاتلىق ئۇنۋېرىستېت» نامىدا بىر ئالى مەكتەپ بار. ئۇنىڭ ئومۇمى دەرىجىسى ئامېرىكىدا ئالدىنقى 100 نىڭ ئىچىدىمۇ ئەمەسكەن. لېكىن ئۇنىڭ سىتاتىستىكا كەسپى پۈتۈن ئامېرىكا بويىچە 1-ئورۇندا تۇرىدىكەن. سەۋەبى، ساس دەپ ئاتىلىدىغان دۇنياغا مەشھۇر سىتاتىستىكا يۇمشاق دېتالى مۇشۇ مەكتەپنىڭ سىتاتىستىكا فاكۇلتېتىدا بارلىققا كەلگەن بولۇپ، مەشغۇلات سېستىمىسى ۋە يۇمشاق دېتال ساھەسىدەمىكروسوفت پۈتۈن دۇنيانى مونوپول قىلىۋالغاندەك، سىتاتىستىكا ساھەسىدە، ساس پۈتۈن دۇنيانى مونوپول قىلىۋالغان. شۇڭا كەسپى ئاساسىڭىز بەك ياخشى بولسا ۋە ئۆز كەسپىڭىزنى قىزغىن سۆيسىڭىز، ئاشۇ ساھەدىكى داڭلىق پىروفېسسورلار بار مەكتەپكە بېرىپ ئوقۇشنى ئويلىشىپ كۆرسىڭىزمۇ بولىدۇ
بىز ئۇيغۇرلار ئۆز-ئارا يېقىن ئۆتۈپ، باردى-كەلدى قىلىشقا ئامراق خەلق. ئامېرىكىدا بايرام، دەم ئېلىش، تەتىللەرمۇ خېلە كۆپ بولۇپ، ئامېرىكىغا كېلىپ ئۇزۇن ئۆتمەي، غېرىپسىنىشقا باشلايسىز. شۇڭا ھېيىت-بايراملاردا ئەتراپىڭىزدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆيىگە بېرىپ، ئۇيغۇرلار بىلەن بىرلىكتە دەم-ئېلىش، بايراملارنى ئۆتكۈزسىڭىز، جىددى ئوقۇش بېسىمى ئىچىدىن كۆڭلىڭىزمۇ كۆتۈرۈلۈپ، ئاتا-ئانا، ئۇرۇق-تۇققان، دوست-بۇرادەر، يۇرت-ۋەتەننى سېغىنىش ھىسسىياتىڭىزنى ئازدۇر-كۆپتۇر باسىدۇ. ئۇنىڭ ئۈستىگە ئامېرىكىدىكى ئۇيغۇرلارمۇ بىرەر پائالىيەتلەرنى توپلىشىپ قىلىشقا ئادەتلەنگەن. شۇڭا ئۇيغۇرلار كۆپ ئولتۇراقلاشقان رايون-شەھەر ئەتراپىدىكى مەكتەپلەرنى ئويلۇشۇپ قويسىڭىزمۇ زىيىنى يوق. ئامېرىكىدىكى ئۇيغۇرلار ئاساسەن، كولۇمبىيە ئالاھىدە رايونىدىكى پايتەخت ۋاشىڭتون شەھرى ۋە ئۇنىڭ ئەتراپى بولغان مەرىلەند ، ۋىرجىنىيە شىتاتلىرى، كالىفورنىيە شىتاتىنىڭ لوس ئانجېلېس شەھىرى، سان فرانسىسكو شەھىرى، تېكساس شىتاتىنىڭ خىيۇستۇن شەھىرى، نيۇ يورك شىتاتىنىڭ نيۇ يورك شەھىرى، ماسساچۇسسېتىس شىتاتىنىڭ بوستون شەھەرلىرىدە بىر قەدەر توپلىشىپ ئولتۇراقلاشقان. يەنە بىر نۇقتا، بەزى چوڭ شەھەرلەر بەك قىممەتچىلىك بولۇپ، دەسلەپتە ئوقۇشقا كەلگەندە بۇ نۇقتىنى ئويلاشمايمۇ بولمايدۇ. مەن بۇرۇن بىر ئۇيغۇر ياشنىڭ لوس ئانجېلېس شەھرىگە ئوقۇشقا كېلىپ، ئۇ يەرنىڭ ئىقتىسادى بېسىمىغا بەرداشلىق بېرەلمەي، كېيىن ئوتتۇرا قىسىمدىكى بىر ئەرزانراق شەھەرگە يۆتكىلىپ ئوقۇشىنى داۋاملاشتۇرغانلىق خەۋىرىنى ئاڭلىغان
يەنە بىر مەسىلە، سىز ئامېرىكىغا كېلىپ ئوقۇشتا، ماگىستىر ئوقۇش بىلەن توختاپ قالامسىز ياكى دوكتۇرلۇقنى تاماملىغىچە ئوقۇمسىز بۇ مەسىلىمۇ مۇھىم. بەزى مەكتەپلەر پەقەت ماگىستىرلىق ئۇنۋانى بېرەلەيدۇ، بەزىلىرى ماگىستىرلىق ۋە دوكتۇرلۇق ئۇنۋانى بېرەلەيدۇ. گەرچە ئاۋال ماگىستىرلىقنى پۈتتۈرۈپ، دوكتۇرلۇق ئوقۇش ئۈچۈن باشقا دوكتۇرلۇق مەكتەپلىرىگە يۆتكىلىش ئانچە تەس بولمىسىمۇ، ئارىلىقتا، يېڭىدىن ئىلتىماس قىلىش، ئوقۇش نەتىجىلىرىنى ئالماشتۇرۇش، ئۆي-ياتاق كۆچۈش قاتارلىق مەسىلىلەرنى ئويلۇشۇپ قويۇڭ. ئۇنىڭ ئۈستىگە ماگىستىرلىقنى ئۇلاپلا شۇ مەكتەپتە دوكتۇرلۇق ئوقۇشقا قارىغاندا يەنە بىر مەكتەپكە بېرىپ دوكتۇرلۇق ئوقۇش ئۈچۈن ۋاقىت سەل ئۇزىراپ كېتىشى مۇمكىن. لېكىن بىر نۇقتا، ئامېرىكىدا مەكتەپلەر ئارا، فاكۇلتېتلار ئارا يۆتكىلىش بەك ئاسان. نىشان فاكۇلتېت، مەكتەپ سىزنى قوبۇل قىلسىلا، كېتىۋەرسىڭىز بولىدۇ
سۇئال: ئامېرىكا ئالى مەكتەپلىرىگە بېرىپ ئوقۇشنىڭ قەدەم-باسقۇچلىرى قانداق بولىدۇ؟
ئاۋال ئۆزىڭىز بېرىپ، ئوقۇشنى ئارزۇ قىلىدىغان مەكتەپتىن 30-20 نى تاللاپ، ئۇلارنىڭ ئوقۇغۇچى قوبۇل قىلىشقا مەسئۇل خادىملىرى بىلەن دەسلەپكى قەدەمدە ئالاقە قىلىسىز. مەكتەپنىڭ تورىدىكى ماتىرياللاردىن، ئۇ مەكتەپلەرنى تەتقىق قىلىسىز. توۋفول قاتارلىق ئىمتىھانلارغا قاتنىشىپ نەتىجە ئالىسىز. ۆزىڭىزنىڭ دىپلوم، باكلاۋۇرلۇق ئۇنۋان كېنىشكىشى، ئالى مەكتەپتە ئوقۇۋاتقاندىكى بارلىق نەتىجىلىرىڭىزنى، خەنزۇچە، ئىنگىلىزچە قىلىپ يېتەرلىك نۇسقا (بەلكىم، ھەر بىرىدىن كامىدا 10 نۇسقا) تەييارلايسىز. مەكتەپ تەرەپنىڭ ئوقۇشقا كىرىش ئىلتىماس جەدۋىلىنى تولدۇرۇپ (بۇ جەدۋەلنى توردا تېپىش مۇمكىن، ھەتتا توردا تولدۇرۇپلا ئەۋەتىش مۇمكىن)، 3-بۆلۈمدىكى ماتىرياللاردىن ھەر بىرىدىن بىر نۇسقا، 3 نەپەر پىروفېسسورىڭىزنىڭ سىزنى تونۇشتۇرۇپ يېزىپ بەرگەن خېت، ئىلتىماس قىلىش پۇلى قاتارلىقلارنى مەكتەپكە پوچتىدىن سالىسىز. (بۇنىڭ بەزىلىرىنى تور بىلەن ئەۋەتىش مۇمكىن.) ئۇلارنىڭ قوبۇل قىلىش نەتىجىسىنى ساقلايسىز. قوبۇل قىلىنغان چاقىرىق بىلەن پاسپورت ئىشلىتىسىز. پاسپورت ۋە قوبۇل قىلىش چاقىرىقى بىلەن، ئامېرىكىنىڭ جۇڭگودا تۇرۇشلۇق ئەلچىخانا، كونسۇلخانىلىرىدا ئامېرىكىنىڭ ئوقۇغۇچىلىق ۋىزىسىغا ئىلتىماس قىلىسىز. يۇقۇرقى ھەممە ئىشلار ئوڭۇشلۇق بولسا، ئاندىن ئامېرىكىغا سەپەر قىلىپ، ئوقۇشىڭىزنى باشلىيالايسىز
سۇئال: بۇ جەرياندا قانچىلىك چىقىم كېتىدۇ؟
توفول ياكى باشقا خەلقئارالىق ئىمتىھان بېرىش ئۈچۈن 2،000 يۈئەندىن كۆپرەك پۇل كېتىدۇ. بۇ ئىمتىھان ھەققى بۇ ئىمتىھان نەتىجىلىرىنى 4-3 مەكتەپكە ئەۋەتىشنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇ خىلدىكى ئىمتىھانلارنىڭ كامىدا ئىككى تۈرىگە قاتنىشىش كېرەك. يەنە ھەر بىر ئىلتىماس قىلغان مەكتەپلەرگە ئىمتىھان نەتىجىلىرىنى ئەۋەتىش ئۈچۈن تەخمىنەن 300 يۈئەن ئەتراپىدا پۇل كېتىدۇ. مەكتەپلەرگە ئىلتىماس قىلىش ئۈچۈن، ھەر بىرىگە تەخمىنەن 800-200 يۈئەن ئەتراپىدا پۇل كېتىدۇ. شۇنداقتا، تەخمىنەن 10 ئەتراپىدا مەكتەپكە ئىلتىماس قىلىش ئۈچۈن 10،000 يۈئەن ئەتراپىدا پۇل كېتىدۇ
سۇئال: نىمە ئۈچۈن 10 ئەتراپىدا مەكتەپكە ئىلتىماس قىلىمىز؟ 1 مەكتەپكە ئىلتىماس قىلساق بولمامدۇ؟
ئامېرىكىنىڭ ئالى مائارىپىدا، ئوقۇغۇچى قوبۇل قىلىش ئىمتىھانلىرى ۋە قوبۇل قىلىش جەريانلىرىنى ھەر بىر مەكتەپ، ئايرىم-ئايرىم ئۆز ئالدىغا كونترول قىلىدۇ. بىزنىڭ ۋەتىنىمىزدىكىدەك مەركەزلىك، بىر تۇتاش ئىمتىھان ئېلىش، قوبۇل قىلىش ئىشلىرى يوق. يەنى ھەر بىر مەكتەپ ئۆز ئىشلىرىغا ئۆزى ئىگە. شۇنداق بولغان ئىكەن، ھەر بىر مەكتەپكە ئايرىم-ئايرىم ئىلتىماس قىلىش كېرەك. بەزىدە ھەممىسى قوبۇل قىلمايدىغان، بەزىدە ھەممىسى قوبۇل قىلمايدىغان، يەنە بەزىدە، بەزىلىرى قوبۇل قىلىپ، يەنە بەزىلىرى رەت قىلىدىغان ئەھۋال مەۋجۇت. سىز بىلەن تەڭ يەنە دۇنيانىڭ ھەممە جايلىرىدىن ئىلتىماس قىلىدىغانلار بار. بولۇپمۇ جۇڭگو ۋە ھىندىستاندىن ئەڭ كۆپ. مەكتەپلەرمۇ ئەڭ ياخشى ئوقۇغۇچىنى قوبۇل قىلىشنى، سىزمۇ ئەڭ ياخشى مەكتەپلەرگە بېرىشنى ئارزۇ قىلىسىز. بۇ ئىككى تەرەپنىڭ تەڭ، ئورتاق، بىر-بىرىنى تاللىشىدۇر. ناۋادا بىرلا مەكتەپكە ئىلتىماس قىلسىڭىز، رەت قىلىنىپ كېتىش ئەھۋالى بولسا، شۇ يىللىق ئىلتىماسىڭىز مەغلۇبىيەت بىلەن ئاخىرلىشىدۇ. كۆپرەك مەكتەپلەرگە ئىلتىماس قىلسىڭىز، بىرسىدىن بولمىسا يەنە بىرسىدىن قوبۇل قىلىنىش ئېھتىماللىقى كۆپ يۇقۇرى بولىدۇ. شۇڭا ئادەتتە كۆپرەك مەكتەپكە ئىلتىماس قىلسا ياخشى. لېكىن، ھەر بىر مەكتەپكە ئىلتىماس قىلسىڭىز، 1000 يۈئەن ئەتراپىدا چەقىم بولىدۇ. نەتىجىسى نىمە بولۇشتىن قەتئى نەزەر، بۇ پۇل قايتۇرۇلمايدۇ. شۇڭا ئۆزىڭىزنىڭ ئەھۋالىغا قاراپ، مۇۋاپىق ساندىكى مەكتەپلەرگە ئىلتىماس قىلسىڭىز بولىدۇ. ئادەتتە 15-5 ئىچىدە بولسا، مۇۋاپىق بولۇشى مۇمكىن. بەك ئاز بولۇپ قالسا، ئوقۇشقا بېرىش ئېھتىماللىقىڭىز كۆپ تۆۋەن بولۇپ قالىدۇ. بەۆ كۆپ بولۇپ كەتسە، سىزگە كۆپ ئىقتىسادى بېسىم بولۇپ قېلىشى مۇمكىن

يازغۇچى : ئامېرىكىدا تۇرىۋاتقان بۈركۈت ئەپەندى مەنبەسى

شۋېتسىيە مائارىپ سىستېمىسى

شۋېتسىيە مائارىپ سىستېمىسىنىڭ ئەڭ ئاساسلىق ئالاھىدىلىكى ھەر بىر ئوقۇغۇچى جىنسىي ئايرىمىسى، ئىرقىي تەۋەلىكى ياكى ئىجتىمائىي ئارقا كۆرۈنۈشىنىڭ قانداق بولۇشىدىن قەتئىي نەزەر باراۋەر بولغان مائارىپتىن بەھرىمەن بولالايدۇ. نوبېل مۇكاپاتى تەسىس قىلىنغان بۇ دۆلەتتە جەمئىيەتنىڭ ئومۇمىي ساپاسىنى ئۆستۈرۈش مەقسەت قىلىنغان بولۇپ، ئۇلار زېھنىنى تالانت ئىگىلىرىنى يېتىشتۈرۈشكە ئەھمىيەت بېرىشتىن بەكرەك جەمئىيەتتە يارامسىز كىشىلەرنىڭ بولۇشىغا يول قويماسلىققا سەرپ قىلغان. باشقىچە ئېيتقاندا شۋېتسىيىلىكلەرنىڭ كۆز قارىشىچە كۈچلۈكلەر غالىپ كېلىدىغان ۋە ئاجىزلار شاللىنىپ قالىدىغان تۈزۈم بىر خىل دېموكراتىيىنى ياقلىمايدىغان، باراۋەر بولمىغان تۈزۈم
مېنىڭ كۆزىتىشىمچە بۇ خىل باراۋەر، تەكشى تەرەققىيات يالغۇز مائارىپ سىستېمىسى بىلەنلا ئالاقىدار بولۇپ قالماي، شۋېتسىيە جەمئىيىتىنىڭ يۇقىرى پاراۋانلىق، يۇقىرى باج ۋە ھەقسىز ئوقۇتۇش تۈزۈملىرى بىلەن زىچ باغلانغان. شۋېتسىيىدە ئوقۇغۇچىلار يەسلىدىن تارتىپ ئالىي مەكتەپ پۈتتۈرگۈچە ھەقسىز مائارىپتىن بەھرىمەن بولىدۇ ۋە ھەرقانداق مەكتەپكە كىرىش ئۈچۈن لاياقەتلىك ئىمتىھانى ئېلىنمايدۇ. پەقەت ئوقۇغۇچىلارنىڭ ئادەتتىكى نەتىجىسى ئاساس قىلىنىپ مەكتەپلەرگە ئۆز ئارزۇسى بويىچە قوبۇل قىلىنىدۇ. بالىلار ھەرگىزمۇ ئوقۇش پۇلىنى تۆلەشكە قۇربى يەتمەسلىك، جىسمانىي ئاجىزلىقى، ئەڭ ئاخىرقى ھەل قىلغۇچ ئىمتىھاندا تۆۋەن نومۇر ئېلىپ قېلىش ياكى باشقا بېسىملارنىڭ سەۋەبىدىن ئۆزلىرى ئارزۇ قىلغان مەكتەپلەرگە كىرەلمەسلىك ئەھۋاللىرى مەۋجۇد بولمايدۇ
ئۇنداقتا ئوقۇغۇچىلار مائارىپنى قايسى خىل ئۇسلۇبتا قوبۇل قىلىدۇ
شۋېتسىيە مەكتەپلىرى ئوقۇغۇچىلارغا بىلىم بېرىشتىن باشقا يەنە ئىجتىمائىي ئەخلاق تەربىيىسى بېرىشنى ئاساس قىلغان بولۇپ، ئوقۇغۇچىلارغا باشقىلارغا ھۆرمەت قىلىش ئاساسىدا ئىش بېجىرىشنى ئۆگىتىشنى تەشەببۇس قىلىدۇ. ئوقۇتقۇچىلار ئوقۇغۇچىلارنىڭ بىلىم ئۇچۇر مەنبەسىنى تېپىشىغا يېتەكچىلىك قىلىش رولىنى ئوينايدۇ، كۆپىنچە ھاللاردا ئوقۇغۇچىلار سىنىپتا ئوقۇتقۇچىدىن كۆپرەك پىكىر قاتناشتۇرىدۇ. ئوقۇتقۇچىلار ئۇلارنى مۇنازىرىگە تەشكىللەيدۇ ۋە ئۇلارنى مەسىلىگە نىسبەتەن ئىنكاس قايتۇرۇپ نەتىجە چىقىرىشقا ئاندىن ئۆز جاۋابلىرى ئاساسىدا چۈشەندۈرۈش، مۇزاكىرە ئېلىپ بېرىشقا يېتەكلەيدۇ. چۈنكى بىلىم ئىگىلەشنىڭ نوقۇل قېلىپى يوق، ئۇ دەلىللەش، ھېس قىلىش، ئىگىلەش، جەزم قىلىش شەكىللىرىنىڭ يىغىندىسى بولۇپ، مەكتەپ ئوقۇغۇچىلارنى بىرلا ۋاقىتتا بۇ خىل ئوخشىمىغان بىلىم ئىگىلەش شەكىللىرىنىڭ ھەممىسىنى پارلامېنت قارمىقىدىكى مائارىپ مىنىستىرلىكى _شۋېتسىيىنىڭ ئالىي مائارىپ باشقۇرۇش ئورگىنى بولۇپ، پارلامېنتقا ھۆكۈمەت خىزمىتى دوكلاتى سۇنۇش قاتارلىق قانۇن تۈزۈم ۋە سىياسەت خاراكتېرلىك تەييارلىق خىزمەتلىرىگە مەسئۇل. دۆلەتنىڭ مائارىپ باشقۇرۇش ئىشلىرىغا دۆلەتلىك مائارىپ بۈروسىمەسئۇل بولۇپ، ئۇ مائارىپ مىنىستىرلىكىگە بىۋاسىتە قارايدىغان ئورگان. ئۇنىڭ ئاساسلىق فۇنكسىيىسى دۆلەتنىڭ مائارىپ قانۇنلىرى ۋە تەلەپ، نىشانلىرىنىڭ يەرلىكتە تولۇق ئەمەلىيلىشىشىگە كاپالەتلىك قىلىش بولۇپ، مەكتەپلەر ئۈستىدىن تەكشۈرۈش، باھالاش ئېلىپ بېرىش ۋە تەرەققىي قىلدۇرۇش رولىنى ئۆتەيدىغان بولۇپ مەلۇم دەرىجىدە ئۆز _ئۆزىنى باشقۇرۇش ھوقۇقىغا ئىگە
يەرلىكتە بولسا ھەرقايسى شەھەرلىك ۋە رايونلۇق ھۆكۈمەتلەر مائارىپ مىنىستىرلىكى بەلگىلىگەن قانۇنلار ئاساسىدا مەكتەپلەر ئۈستىدە مائارىپ سىياسىتىنى ئىجرا قىلىدۇ. مەكتەپلەر بولسا مائارىپ بۈروسى بەلگىلىگەن ئوقۇش پىلانى، دەرسلىك تېزىسى ۋە ئوقۇتۇش نىشانىغا چوقۇم يېتىشى كېرەك. ھەرقايسى شەھەرلىك ۋە رايونلۇق ھۆكۈمەتلەرنىڭ مەخسۇس تەشكىللەنگەن كومىسسىيونلىرى بولۇپ، ئۇلار يىلدا بىر قېتىم مەكتەپلەرگە بېرىپ بىر ھەپتە ئەتراپىدا تەكشۈرۈشتە بولىدۇ. ئۇلار ئايرىم ئايرىم ئوقۇغۇچىلارنى، ئوقۇتقۇچىلارنى زىيارەت قىلىدۇ ۋە دەرسخانىلارغا كىرىپ دەرس ئاڭلايدۇ. ئاندىن بۇ توغرىسىدا تەپسىلىي نازارەت دوكلاتى يېزىپ ئۇنى خەلق ھۆكۈمىتى تور بېتىگە قويۇپ بېرىدۇ. يەنە مۇھىت ئىدارىسىمۇ يىلدا بىر قېتىم مەكتەپلەرنىڭ ئوقۇتۇش مۇھىتى ۋە ئوقۇتقۇچىلارنىڭ خىزمەت ئۇسۇلى ئۈستىدە تەكشۈرۈش ئېلىپ بېرىپ دوكلاتنى توردا تارقىتىدۇ. كىشىلەر بۇ خىل دوكلاتلار ئارقىلىق مەكتەپلەرنى ئۆزئارا سېلىشتۇرۇپ باھالاش ئېلىپ بېرىش پۇرسىتىگە ئىگە بولىدۇ. باشقىچە ئېيتقاندا خەلق ئاممىسى مەكتەپلەرنى بىۋاسىتە نازارەت قىلىدۇ، بۇ يەنە ئۆز نۆۋىتىدە خەلقنىڭ دېموكراتىك ھالدا مەكتەپ تاللاش مۇمكىنچىلىكىنى ئۆستۈرىدۇ
مەكتەپلەرنىڭ تۈرلىرى ۋە ئوقۇتۇش ئۇسۇلى
شۋېتسىيىدە 9 يىللىق مەجبۇرى مائارىپ يولغا قويۇلغان بولۇپ، بالىلار 1_5 كىچە يەسلىگە بارىدۇ،6_7 ياشقىچە تەييارلىق سىنىپىغا بارىدۇ، 7 _16ياشقىچە ئاساسىي مەكتەپ (1 _يىللىقتىن 1تولۇقسىز ئوتتۇرىنىڭ 9 _يىللىقىغىچە) كە بارىدۇ.17ياشتىن 19 ياشقىچە تولۇق ئوتتۇرا يەنى كەسپىي تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپكە بارىدۇ. ئاندىن ئالىي بىلىم يۇرتلىرىدا ئوقۇسا بولىدۇ. ئۇندىن باشقا شۋېتسىيىنىڭ چوڭلار مائارىپىمۇ ئۇزۇن تارىخقا ۋە ئۆزگىچە ئالاھىدىلىككە ئىگە. يىلدا ئىككى ئوقۇش مەۋسۇمى بولۇپ ھەر پەسىلدە بىر قېتىم تەتىل بولىدۇ
يەسلى: شۋېتسىيىدە بالىلار 1 ياشقا توشقاندىن باشلاپ ئاتا_ئانىلارنىڭ ئارزۇسى بويىچە ئولتۇراق رايون تەۋەلىكىگە قاراپ ئۆيگە يېقىن جايدىكى يەسلىلەرگە قوبۇل قىلىنىدۇ ياكى ئۆچىرەتكە تۇرغۇزۇپ قويۇلىدۇ. يەسلىلەر بىرقانچە خىل بولۇپ كۆپ ساندىكى بالىلار بارىدىغىنى بالىلار باغچىسى بولۇپ، بۇ يەردە 1_5 ياشقىچە بالىلار تەربىيىلىنىدۇ. يەسلىلەرنىڭ ئاساسلىق ئوقۇتۇش ۋە تەربىيىلەش نىشانى بالىلارنىڭ ئۆزى مۇستەقىل ھالدا جاۋاب تېپىشى ۋە مەسىلىنى ھەل قىلىش ئىقتىدارىغا ئىگە قىلىشتۇر. يەسلى مائارىپى ئويۇن، بالا تەربىيىلەش ۋە بىلىم بېرىش بىر گەۋدىگە ئايلانغان مائارىپتۇر. شۋېتسىيە مەكتەپلىرىدە ئويۇن ئويناش _بالىلارنىڭ ئەقلىي قابىلىيىتىنىڭ تەرەققىياتى ۋە ئۆسۈپ يېتىلىشىدە ناھايىتى مۇھىم رول ئوينايدۇ. ئويۇن ئارقىلىق بالىلارنىڭ تەسەۋۋۇر قىلىش، ياشاش، ئىقتىدارى شۇنداقلا ھۆكۈم قىلىش، كىشىلەر ئارا مۇناسىۋەت ئورنىتىش ئىقتىدارىنى ئۆز ئەمەلىيىتى ئارقىلىق يېتىشتۈرۈپ چىققىلى بولىدۇ دەپ قارايدۇ. ئاتاقلىق ئىنگلىز پەيلاسوپى جون لوك (1632_1704) مۇ بۇ ھەقتە مۇنداق ئېيتقان:“بالىلار ئويۇن ئارقىلىق بىلىم ئېلىشى كېرەك، چۈنكى ئويۇن ئارقىلىق ئۇلار ئۆز ئاكتىپچانلىقىنى يېتىلدۈرۈپ ئىندىۋىدۇئاللىققا ئىگە بولىدۇ، بۇ بالىلارنى بىلىمگە قىزىقتۇرۇشنىڭ بىر خىل ئۇسۇلى.“يىغىنچاقلىغاندا يەسلى مائارىپى بالىلارغا بىر خىل كۆڭۈللۈك، بىخەتەر ھەم قىزىقارلىق تۇيغۇ بېرىشنى مەقسەت قىلىدۇ
بالىلار يەسلىدە ياش ئايرىمىسىغا قاراپ گۇرۇپپىلارغا ئايرىلغان بولۇپ ھەسەل ھەرىسى گۇرۇپپىسى، خانقىز گۇرۇپپىسى، يىلپىز گۇرۇپپىسى دېگەندەك چىرايلىق ناملىرى بار. بۇ يەردە بالىلار بەزى كۈنلىرى گۇرۇپپىلار ئىچىدە پائالىيەت قىلسا بەزىدە گۇرۇپپىلار ئۆزئارا بىرلىشىپ، ھەر خىل ياشتىكى بالىلار ئارىلىشىپ پائالىيەت ئېلىپ بارىدۇ. بۇ خىل ئۇسۇل بالىلارنىڭ كىچىكىدىنلا ئىجتىمائىي مۇناسىۋەت ئىقتىدارىنى يېتىلدۈرۈشكە، باشقىلارنىڭ پىكرىگە ھۆرمەت قىلىش ۋە ئۆزئارا ھەمكارلىشىش ئېڭىنى يېتىلدۈرۈشىنى كۆزدە تۇتىدۇ بالىلارنىڭ پائالىيىتىدە تەبىئەت بىلەن ئۇچرىشىش پۇرسىتى ئەڭ كۆپ بولىدۇ. يەسلىدە بالىلار ئاز دېگەندە ھەپتىدە بىر قېتىم ھاۋانىڭ قانداق ناچار بولۇشىدىن قەتئىي نەزەر ئورمانلىققا بارىدۇ ۋە ئۇ يەردە بەزىدە يوپۇرماق يىغسا بەزىدە بەزىدە تۈرلۈك ھايۋانلارنى كۆزىتىپ كېلىدۇ. ئاندىن قايتىپ كەلگەندىن كېيىن ئاشۇ يىغقان يوپۇرماقلىرى بىلەن ئۆز قوللىرىدا تۈرلۈك گۈزەل سەنئەت بۇيۇملىرىنى ياساپ چىقىدۇ. شۋېتسىيە سەنئەتكە ناھايىتى چوڭ كۈچ سەرپ قىلىدىغان دۆلەتلەردىن بىرى بولۇپ، ھەتتا يەر ئاستى تۆمۈر يوللىرىنىڭ ئۆزىمۇ بىر سەنئەت مۇزېيى بولۇپ، نۇرغۇنلىغان سەنئەت نامايەندىلىرىنى ئۇچراتقىلى بولىدۇ. شۇڭا شۋېتسىيە مائارىپى بالىلارنىڭ كىچىكىدىنلا سەنئەت تۇيغۇسىنىڭ يېتىلىشىگە ئالاھىدە ئەھمىيەت بېرىدۇ. ئىككىنچى خىلى، ئوچۇق شەكىلدىكى يەسلى بولۇپ ئائىلىدە بالىغا قاراش ئۈچۈن ئۇزاق مۇددەتلىك رۇخسەت ئالغان، خىزمەتكە بارمايدىغان ئاتا_ئانىلارغا ماس كېلىدۇ. بۇ خىل يەسلىلەرگە ئاتا_ئانا ۋە بالىلار بىرلىكتە بارىدۇ ۋە بىرلىكتە پائالىيەت ئېلىپ بارىدۇ. بۇ خىل يەسلىلەرنىڭ ئالاھىدىلىكى شۇكى، پائالىيەت قىلىش ۋاقتى قىسقىراق بولۇپ، بالىلار ئويۇنلىرىنى ئويناش، ناخشا ئۆگىنىش ۋە تاماق ئېتىش، پىشىرۇق پىشىرۇش ۋە باشقا پائالىيەتلىرى بولىدۇ. بۇلارنىڭ پائالىيىتى ئادەتتە يېرىم كۈن ئەتراپىدا داۋاملىشىدۇ. بالىلارمۇ باشقا بالىلار بىلەن ئۇچرىشىپ بىللە ئوينىيالايدۇ، ئاتا_ئانىلارمۇ باشقا ئاتا_ئانىلار بىلەن ئۇچرىشىپ، ئۆزئارا پىكىر ئالماشتۇرۇش، ئۇچۇر ئېلىش، يېڭى تاماق رېتسېپلىرىنى ئۆزئارا ئۆگىنىش پۇرسىتىگە ئىگە بولىدۇ. ئۈچىنچى خىلى، ئائىلىۋىي يەسلى بولۇپ، بالا باققۇچى 10_15 بالىغا ئۆز ئۆيىدە قارايدۇ، بۇ خىل يەسلىلەرمۇ مائارىپ بۈروسىنىڭ تەلىپى بويىچە پېداگوگىكا ئۆلچىمىدە بالا تەربىيىلەشنى نىشان قىلىدۇ
تەييارلىق سىنىپى: تەييارلىق سىنىپىدا بولسا بالىلارغا يەنىلا ئويۇننى ئاساس قىلغان ئاساستا، ئۇلارغا مۇستەقىللىق ئىدىيىسىنى سىڭدۈرۈش ۋە مەكتەپ بىلەن يەسلىنىڭ پەرقلىنىدىغانلىقىنى ھېس قىلدۇرۇش، كۆزىتىش، سۆزلىشىش ۋە ئىنكاس قايتۇرۇش ئارقىلىق بالىلارنىڭ ئۆز قىزىقىشىنى يېتىلدۈرۈپ چىقىشىغا يېتەكچىلىك قىلىشنى نىشان قىلغان. ماتېماتىكا دەرسىدە بالىلارغا ھەرخىل گېئومېتىريىلىك شەكىللەر ۋە جىسىملار ئارقىلىق بالىلارنى تەدرىجىي ھالدا سان_ساناق ۋە ھەرپلەر دۇنياسىغا باشلاپ كىرىدۇ. بۇ باسقۇچتا بالىلارنىڭ بىردىن ئونغىچىلىك سانىيالىشى ۋە مىقدار ئۇقۇمىنى ئىگىلىشى، سائەتنى تونۇشى نىشان قىلىنىدۇ. تىل دەرسىدە بولسا بالىلارنىڭ زېھنىنى ئېچىش ۋە ئەركىن پىكىر قىلغۇزۇش مەقسەت قىلىنغان بولۇپ بالىلارنى تىياتىردا رول ئېلىپ ئوينىتىش، بالىلارغا ئۆزلىرى خالىغان بىر ھېكايىنى قەغەز يۈزىدە سىزغۇزۇپ چىقىش، بەزىدە ئوقۇتقۇچىنىڭ سۆزلەپ بەرگەن چۆچىكىنىڭ ئاخىرىنى خالىغانچە داۋاملاشتۇرۇپ سۆزلەش قاتارلىق كۆپ خىل شەكىللەردە ئۆتىلىدۇ. بالىلارنى يەنە مىللىي روھتا تەربىيىلەش ۋە مىللىي ئەن_ئەنىسىنى داۋاملاشتۇرۇش ئۈچۈن يەنە خرىستىئان دىنى بايراملىرىدا چېركاۋنى ئېكسكۇرسىيە قىلدۇرۇش، دىنىي بايراملار تېما قىلىنغان قول ھۈنەرۋەنچىلىك بۇيۇملىرىنى ياساتقۇزۇش، كېسىش چاپلاش ئارقىلىق بايراملارنىڭ كېلىپ چىقىشىنى چۈشەندۈرۈش شۋېتسىيە مەكتەپلىرىنىڭ يەنە بىر مۇھىم ئوقۇتۇش مەزمۇنى. باشقا دىندىكى بالىلار بولسا خالىمىسا چېركاۋغا بارمىسىمۇ يول قويۇلىدۇ
ئاساسىي مەكتەپ: يەنى جۇڭگودىكى باشلانغۇچ ۋە تولۇقسىز ئوتتۇرىنىڭ قوشۇلمىسى بولۇپ، ھۆكۈمەت قارمىقىدىكى ئاساسىي مەكتەپلەردىن باشقا يەنە خۇسۇسىيلار ئىگىدارچىلىقىدىكى مەكتەپلەر ۋە مېيىپ بالىلار ئۈچۈن تەسىس قىلىنغان ئالاھىدە مەكتەپلەر بار. بۇ خىل مەكتەپلەرنىڭ ھەممىسىدىلا مائارىپ مىنىستىرلىكىنىڭ دەرس پىلانىنى بىردەك ئىجرا قىلىنىدۇ. خۇسۇسىي مەكتەپلەر ئىش بېجىرىش جەريانى تېخىمۇ تېزراق بولۇش ۋە ئىقتىسادنى ئۆزى ئىدارە قىلىش ئالاھىدىلىكىگە ئىگە. خۇسۇسىي مەكتەپلەردىمۇ ھەقسىز ئوقۇش يولغا قويۇلغان. بارلىق ئوقۇغۇچىلار، يەنى مەيلى شەھەر بولسۇن ياكى يېزا قىشلاق بولسۇن ھەر بىر خىل دەرس تۈرى ئۈچۈن ئوخشاش بولغان سائەتلىك پىلان بويىچە دەرس ئاڭلايدۇ. دەرس ئۆتۈش ئۇسلۇبى يەنە ھەرقايسى مەكتەپلەرنىڭ يەرلىك ئوقۇتۇش پىلانى بويىچە ئۆز ئالدىغا ئۆتۈلىدۇ. بارلىق ئوقۇغۇچىلار شۋېت تىلى ئەدەبىياتى، ئىنگلىزچە، ماتېماتىكا، جۇغراپىيە، تارىخ، دىن ۋە جەمئىيەت بىلىملىرى، بىئولوگىيە، فىزىكا، خىمىيە، تېخنىكا، رەسىم، ئائىلە باشقۇرۇش بىلىمى، ساغلاملىق ۋە تەنتەربىيە، مۇزىكا، توقۇلما بۇيۇم ھۈنەرۋەنچىلىكى، ياغاچچىلىق ھۈنەرۋەنچىلىكى ۋە يەنە بىر خىل چەتئەل تىلى مەسىلەن ئىسپانچە، نېمىسچە قاتارلىق دەرسلەرنى مەجبۇرى ئوقۇيدۇ. تاللاپ ئوقۇيدىغان دەرس قاتارىدا بولسا ئوقۇغۇچىلار ئۆزلىرى تولۇق ئوتتۇرىغا چىققاندا ئوقۇشنى پىلانلىغان كەسىپ ياكى ئەھلى بولۇشنى خالىغان بىرەر دەرسنى چوڭقۇرلاپ ئوقۇسا بولىدۇ. شۋېتسىيە مەكتەپلىرىدە باشلانغۇچتىن تارتىپ تولۇق ئوتتۇرىنى پۈتتۈرگۈچىلىك دەرسلىك كىتابلار بىكارغا تارقىتىلىدۇ. لېكىن بۇ كىتابلارنى ئوقۇغۇچىلار ئۆزلىرى ساقلاپ قالمايدۇ، يۇقىرى يىللىققا كۆچكەندىن كېيىن كېيىنكى يىللىقتىكى ئوقۇغۇچىلارغا قالدۇرۇلىدۇ. ھەر بىر سىنىپتا تۈرلۈك لۇغەتلەر، ئەدەبىي كىتابلار كىتاب ئىشكابىغا ئوقۇغۇچىلارنىڭ پايدىلىنىشى ئۈچۈن قويۇپ قويۇلىدۇ. مەكتەپلەردە كومپيۇتېر مېدىئا ئەسلىھەلىرى تولۇق بولۇپ، كومپيۇتېر زالىدىن باشقا كارىدورلارغىمۇ كومپيۇتېر ئورۇنلاشتۇرۇلغان. شۋېتسىيىنىڭ تور ئوقۇتۇشى تەرەققىي قىلغان بولۇپ بارلىق مەكتەپلەرنىڭ تور ئادرېسى بار. كۆپ قىسىمدىكى مەكتەپلەر ئېلان_ ئۇقتۇرۇش، پائالىيەتلىرىنى توردا ئاتا_ئانىلارغا خەۋەر قىلىدۇ. ئوقۇغۇچىلارمۇ تاپشۇرۇقلىرىنى توردا يوللاپ، نەتىجىسىنى توردىن كۆرىۋالىدۇ. يەنە بىر تەكىتلەپ ئۆتۈشكە تېگىشلىكى شۋېتسىيىدە شەخسىينىڭ مەخپىيەتلىكىگە ۋە خۇسۇسىي ئىشلىرىغا يۈكسەك ھۆرمەت قىلىنغان بولۇپ، باشلانغۇچتىن تارتىپ ئالىي مەكتەپلەرگىچە ئوقۇغۇچىلارنىڭ نەتىجىسى بىر بىرىگە ئاشكارىلانمايدۇ ھەم دەرىجىگە تىزىپ رەتكە تۇرغۇزۇلمايدۇ. يىلدا مەۋسۇم باشلانغاندا بىر قېتىم كوللېكتىپ ئاتا ئانىلار يىغىنى ئېچىلىدۇ ۋە مەكتەپ توغرىسىدا ئومۇمىي ئۇچۇر بېرىلىدۇ، بۇ يىغىن ھەر زامان كەچلىك ۋاقىتتىن پايدىلىنىپ ئېچىلىدۇ. ئۇندىن باشقا ھەر مەۋسۇمدا بىر قېتىم ئائىلە باشلىقلىرى بىلەن ئايرىم كۆرۈشۈپ ئوقۇغۇچىنىڭ مەۋسۇملۇق نەتىجىسى شۇ چاغدا ئۆزىگە ئۇقتۇرىلىدۇ ۋە بۇندىن كېيىنكى ئوقۇش پىلانى تارقىتىپ بېرىلىدۇ. ھەر بىر ئوقۇغۇچىنىڭ ئوقۇش پىلانىنى ئوقۇتقۇچى بىلەن ئوقۇغۇچى كېلىشىپ بىرگە تۈزۈپ چىقىدۇ. بۇ خىل كۆرۈشۈشكە ئاتا ئانا، ئوقۇتقۇچى ۋە ئوقۇغۇچى بىردەك ئىشتىراك قىلىدۇ
ئاساسىي مەكتەپ باسقۇچىدا كۆپ ھاللاردا ئوقۇغۇچىلارنى مەلۇم تېما ئاساسىدا تەكشۈرۈش تەتقىقات ئېلىپ بېرىشقا ۋە سىنىپتا بۇ تېمىنى چۆرىدىگەن ھالدا مۇزاكىرىگە ئۇيۇشتۇرۇش شەكلىدە دەرس ئۆتىلىدۇ. بۇنىڭغا بىر مىسال ئالساق، مېنىڭ ئوغلۇم باشلانغۇچنىڭ 1_يىللىقىدا ئوقۇۋاتقان ۋاقتىدا ئۇلار ”ئۆچكە“دېگەن تېمىدا بىر ئاي ئەتراپىدا تەكشۈرۈش ئېلىپ باردى. دەسلەپكى ھەپتىسى ئۇلارغا ئۆچكىنىڭ رەسىمىنى سىزدۇرۇپتۇ ۋە ئۆچكىنىڭ قانداق مۇھىتتا ياشايدىغانلىقى، نېمىلەرنى ئوزۇق قىلىدىغانلىقى، بالىلىرىنىڭ ۋە ئەركەك چىشىسىنىڭ ئايرىم _ئايرىم ھالدا نېمە دەپ ئاتىلىدىغانلىقىنى سىنىپتا چۈشەندۈرۈپتۇ. ئىككىنچى ھەپتىسى ئۇلارنى“ئارلا“ماركىلىق بىر داڭلىق سۈت مەھسۇلاتلىرى شىركىتىنىڭ قارمىقىدىكى دېھقانچىلىق مەيدانىغا باشلاپ ئاپىرىپتۇ. بالىلار ئۇ يەردە تراكتورغا چۈشۈپتۇ، ئۆچكىلەرنى سېغىپ كۆرۈپتۇ ۋە سۈت يېمەكلىكلىرى بىلەن مېھمان قىلىنىپتۇ. ئۈچىنچى ھەپتىسى ئۇلار بالىلارغا بىر دېھقانچىلىق فېرمىسىنىڭ قەغەزدىن ياسالغان مودېلىنى قۇراشتۇرۇشقا تاپشۇرۇق بەردى. ئۇنىڭغا ئائىلىدە بىزمۇ ياردەملەشتۇق. شۇنداق قىلىپ ئاڭ ئاخىرقى ھەپتىسى مەكتەپتىن بالىلارغا ئۆچكىدىن قانداق مەھسۇلاتلارنى ئىشلەپچىقارغىلى ۋە ئىستېمال قىلغىلى بولىدۇ دېگەن تېمىدا بىر ۋاراق تاپشۇرۇق بېرىلدى ۋە بۇنى كېلەركى ھەپتە تاپشۇرۇشقا ۋاقىت بېرىلدى. دېمەك بۇ يۇقىرىدىكى مىسالدىن كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى، مەكتەپ ئوقۇغۇچىلارنى ئويلاندۇرۇش، ھەرىكەت قىلغۇزۇش، قولىنى ئىشقا سالغۇزۇش ئارقىلىق ئۇلارنىڭ ئەقلىي، ھېس تۇيغۇ، ئەمەلىيەتچانلىق ۋە ئېستېتىكا تۇيغۇ ئىقتىدارىنى يېتىلدۈرۈش مەقسىتىگە يەتكەن
شۋېتسىيىدە يەسلىدىن تارتىپ تولۇق ئوتتۇرىنى پۈتتۈرگۈچىلىك ھەر كۈنى چۈشتە بىر ۋاق تاماق بىكارغا بېرىلىدۇ. تۆۋەن يىللىقتىكى سىنىپلارغا چۈشتىن كېيىن يەنە بىر ۋاق تېز تاماق بېرىلىدۇ. لېكىن جۇڭگو مەكتەپلىرىدىكىدەك ئۇزۇن چۈشلۈك دەم ئېلىش ۋاقتى بولمايدۇ
ئاساسىي مەكتەپلەردە دەرسلەر ئادەتتە سائەت 8دىن 13 كىچىلىك بولىدۇ. بۇ ۋاقىتتا ئوقۇغۇچىلار ئائىلىگە قايتسىمۇ بولىدۇ ياكى ئاتا ئانىلىرى ئائىلىدە قاراشقا ئىمكانى بولمىغان بالىلار يەنە بىر خىل پېداگوگىكا گۇرۇپپىسى بولغان ناملىق بۆلۈمگە بارسا بولىدۇ. بۇ خىل بۆلۈملەر ھەر بىر مەكتەپتە تەسىس قىلىنغان بولۇپ، ئوقۇغۇچىلار ئۇ يەردە مەخسۇس تەربىيىلەنگەن پېداگوگىكا خادىملىرىنىڭ يېتەكچىلىكىدە ھەر خىل تەنتەربىيە ۋە كۆڭۈل ئېچىش پائالىيەتلىرىنى ئېلىپ بارىدۇ. بۇنىڭغا ئوقۇغۇچىلاردىن ئائىلىۋىي كىرىمىنىڭ 2پىرسەنتى بويىچە ھەق ئېلىنىدۇ، كىرىمى تۆۋەن بولغان ئائىلىلەردىن ھەق ئېلىنمايدۇ.
تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپ: شۋېتسىيىدە تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپ مەجبۇرى مائارىپ ئەمەس. لېكىن 90پىرسەنت ئوقۇغۇچى تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپنى داۋاملاشتۇرۇپ ئوقۇيدۇ. تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپلەر ھۆكۈمەت قارمىقىدىكى مەكتەپ ۋە خۇسۇسىيلار ئىگىدارچىلىقىدىكى مەكتەپ دەپ ئىككى خىلغا ئايرىلىدۇ. ئاساسىي مەكتەپلەرگە ئوخشاش تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپلەرنىڭ ھەممىسىدە بىردەك مائارىپ بۈروسىنىڭ كۆرسەتمىسى ۋە ئۆلچىمى بويىچە ئوقۇتۇش ئېلىپ بارىدۇ. شۋېتسىيىدە كۆپ ساندىكى مەكتەپلەر كەسپىي تولۇق ئوتتۇرا شەكلىنى ئالغان بولۇپ، 3 يىللىق مۇددەتتە ئوقۇغۇچىلار جەمئىيەتكە چىقىپ بىۋاسىتە خىزمەت قىلغۇدەك مۇكەممەل ئىقتىدارغا ئىگە بولىدۇ، ۋە مەكتەپ پۈتتۈرۈپلا ئۆز لىنىيىلىرى بويىچە ئىش ئىزدەيدۇ. 2005_يىللىق ستاتىستىكىغا ئاساسلانغاندا شۋېتسىيە بويىچە ئالىي مەكتەپلەرگە كىرىپ ئوقۇيدىغانلار ئاران 43 پېرسەنت بولغان. شۋېتسىيىدە تولۇق ئوتتۇرىنى لاياقەتلىك پۈتتۈرگەنلەرگە ستۇدېنتلىق ئۇنۋانى بېرىلىدۇ
ھەرقايسى تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپلەردىكى تەسىس قىلىنغان كەسىپلەر ئوخشىمايدىغان بولۇپ، ئوقۇغۇچىلار ئۆز قىزىقىشى ۋە ئارزۇسى بويىچە مەكتەپلەرنى تاللاپ توردا ئىلتىماس قىلىدۇ. تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپلەرگە كىرىش ئۈچۈن بىر تۇتاش دۆلەتلىك قوبۇل قىلىش ئىمتىھانى ئېلىنمايدۇ. شۋېتسىيىدە لاياقەتسىز، لاياقەتلىك، ياخشى، ئەلا دىن ئىبارەت 4 خىل نەتىجە دەرىجىسى يولغا قويۇلغان. تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپلەرگە قوبۇل قىلىنىش ئۈچۈن ئوقۇغۇچىلارنىڭ 9_سىنىپتىكى ئاساسىي پەنلەر يەنى ماتېماتىكا، شۋېت تىل_ ئەدەبىياتى ۋە ئىنگلىزچە نەتىجىسى لاياقەتلىك بولسىلا يېتەرلىك. ئوقۇغۇچىلارنى قوبۇل قىلىش ئىشلىرىغا ئوتتۇرا مەكتەپ قوبۇل قىلىش ئىشخانىسى بىر تۇتاش مەسئۇل بولۇپ ھەرقايسى مەكتەپلەرگە شۇ مەكتەپلەرگە قوبۇل قىلىنغان ئوقۇغۇچىلار تىزىملىكىنى يوللايدۇ. جۇڭگو مەكتەپلىرىدىكى بوسۇغىسى ناھايىتىمۇ ئېگىز بولغان نۇقتىلىق مەكتەپلەرگە كىرىش ئۈچۈن تاپشۇرۇلىدىغان رايون ئاتلاش پۇلى، تۆلەم پۇلى دېگەندەك ھەقلەر ئۈچۈن ئاتا_ئانىلار گېلىنى ئېسىپ قويۇپ بولسىمۇ تۈمەنلەپ پۇل تۆلەشنى خالايدىغان ئەھۋاللار بىلەن سېلىشتۇرغاندا شۋېتسىيىدە ئوقۇغۇچىلار تېخىمۇ كەڭ تاللاش ئىمكانىيىتىگە ۋە ئۆز قىزىقىشنى يېتىلدۈرۈش ئىمكانىيىتىگە ئىگە بولىدۇ
تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپتە 17 تۈرلۈك پروگرامما بولۇپ، بۇلارنىڭ ھەممىسى ئۇنىۋېرسىتېتلارغا كىرىپ ئوقۇش ئۈچۈن ئاساس سالىدىغان كەسىپلەردىن ئىبارەت. بۇ پروگراممىلارنىڭ ئىچىدە شۋېت تىلى، ئىنگلىزچە، دىن، ساغلاملىق تەنتەربىيە، جەمئىيەت بىلىملىرى، ئېستېتىكا، تەبىئەت دەرسلىرى مېغىزلىق كەسىپلەر بولۇپ بۇلار مەجبۇرىي ئوقۇلىدىغان دەرسلەر. قالغان كۇرسلارنى ئوقۇغۇچىلار ئۆزلىرى تاللىغان پروگراممىنىڭ خاراكتېرى بويىچە قوشۇپ تاللاپ ئوقۇيدۇ. بىر سىنىپتا ئادەتتە 18_30 گىچە ئوقۇغۇچى بولىدۇ ۋە ھەر بىر ئوقۇغۇچىنىڭ ئۆزلىرى تاللىغان كۇرسلىرىغا ئاساسەن بىر بىرىگە ئوخشىمايدىغان دەرسلىك سېتكىسى بولىدۇ. بىر سىنىپنىڭ ئىچىدە ئالىي مەكتەپنى داۋاملاشتۇرۇپ ئوقۇشنى خالايدىغانلار بىلەن تولۇق ئوتتۇرىنىلا پۈتتۈرۈشنى خالايدىغانلارنىڭ دەرسلىك پىلانىمۇ ئوخشىمايدۇ. جۈملىدىن كۇرسلارنى تاللاپ ئوقۇش ناھايىتى ئەركىن ۋە ھەرىكەتچان بولۇپ، ئۆزئارا بىرىكتۈرۈپ ئۆز پروگراممىسىنىڭ تەلەپ ئۆلچىمى بويىچە ئومۇمىي نومۇرنى توشقۇزۇپ ئوقۇسىلا كۇپايە بولىدۇ.
تولۇق ئوتتۇرىدىكى دەرسلەرمۇ ناھايىتى جانلىق، ئەمەلىي. ئۆتۈلىدىغان بولۇپ ئادەتتە يۇقىرىدا تىلغا ئېلىپ ئۆتۈلگەن 17 خىل پروگراممىنىڭ ئىچىدە 15 تۈرلۈك پروگراممىنىڭ ھەر بىرىنىڭ 15 ھەپتىلىك(3 يىل جەريانىدا) پىراكتىكاجەريانى بولىدۇ ھەر بىر ئوقۇغۇچى بىر يېتەكچى ئوقۇتقۇچىنىڭ يېتەكچىلىكىدە ئاخىرقى يىلى ئۆزلىرى تاللىغان بىر خىل تەتقىقات تېمىسى بويىچە ئىلمىي ماقالە يېزىپ تاپشۇرىدۇ، بۇ ئۇلارنىڭ مەكتەپ پۈتتۈرۈش نەتىجىسىدە خېلى كۆپ پىرسەنتنى ئىگىلەيدۇ
ئىجتىمائىي پەن كەسىپلىرىدە بولسا دەرسلەر نەزەرىيىگە بىرلەشتۈرۈلگەن ھالدا بەزىدە فىلىم قويۇش، ئۈن ئالغۇ ئاڭلاش، مۇزېي، شەخسلەر ۋە باشقا كۆرگەزمە، مەسچىت، چېركاۋ قاتارلىق جايلارنى زىيارەت قىلىش قاتارلىق شەكىللەردە ئۆتۈلسە، تەبىئىي پەن كەسىپلىرى تەجرىبە ئىشلەش، زاۋۇت، شىركەتلەرنى زىيارەت قىلىش ۋە باشقا شەكىللەردە ئوبرازلىق ئۆتۈلىدۇ
شۋېتسىيە مائارىپ بۈروسىنىڭ توردىن ئېلىنغان بىر پارچە دوكلاتىدا ئۆستېرشۆن شەھىرىنىڭ پالمكرانتېس مەكتىپىنىڭ جەمئىيەت بىلىملىرى دەرسىدىن بېرىلگەن بىر قېتىملىق تاپشۇرۇقى ھەققىدە مۇنۇلار بايان قىلىنغان بولۇپ، ئوخشاش بىر دەرسنىڭ ئوخشىمىغان كەسىپلەرگە تەتبىقلىنىشى پەرقلىق بولغان. جەمئىيەتشۇناسلىق پروگراممىسىدا ئوقۇغۇچىلارغا شۋېتسىيە ئىقتىسادىنىڭ گۈللىنىشى ھەققىدە دېگەن تېمىدا ئىزدىنىپ كېلىشكە بۇيرۇلۇپ، شۋېتسىيىنىڭ قانداق قىلىپ تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتتىن تەرەققىي قىلغان سانائەت دۆلىتىگە ئايلانغانلىقىنى دەلىللەپ بېرىشكە ۋە شۇنىڭ بىلەن بىرلىكتە ئۇلارغا شۋېتسىيىنىڭ ئەينى ۋاقىتتىكى ئىشچىلار سىنىپىنىڭ تۇرمۇشى ئەكس ئەتتۈرۈلگەن بىر روماننى ئوقۇپ كېلىشكە تاپشۇرغان. بۇ تېما سىياسەت، تارىخ، شۋېت تىل_ئەدەبىياتى ۋە جۇغراپىيە بىلىملىرىگە چېتىشلىق بولۇپ، ئوقۇغۇچىلار تاپشۇرۇقنى ھەم يازمىچە ھەم ئېغىزچە ئۇسۇلدا ئورۇندىشى كېرەك ئىدى. بۇنىڭدىن كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى، ئوقۇتقۇچى تۆۋەندىكى تاپشۇرۇق ئارقىلىق ئوقۇغۇچىلارنىڭ جەمئىيەتنى گەۋدىلىك، ئومۇمىي كۆرۈنۈش جەھەتتىن چۈشىنىشىنى ۋە ئۇلارنىڭ جەمئىيەت ھادىسىلىرىگە قارىتا ئىجابىي ۋە تەنقىدىي پىكىرلىرىنى ئوتتۇرىغا قويالايدىغان، ھەرقايسى قاتلاملار ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنى ئۆز قاراشلىرى ئارقىلىق خۇلاسىلەپ بېرەلەيدىغان، شۇنداقلا باھالىيالايدىغان سەۋىيىگە يەتكۈزۈشنى نىشان قىلغان
مېھمانخانا_رېستوران كەسپى يەنى ئاشپەزلىك پروگراممىسىنىڭ ئوقۇغۇچىلىرىغا بېرىلگەن تاپشۇرۇقنىڭ مەزمۇنى بولسا ئۆزلىرى تۇرۇشلۇق ۋىلايەتنىڭ يېمەكلىك ئالاھىدىلىكى توغرىسىدا تېما تاپشۇرۇلغان. ئاشپەز دېگەن سۆزنىڭ سۆز مەنىسىدىن ئالساقمۇ تاماق ئەتكۈچى دېگەنلىك بولىدۇ. لېكىن تاماقنىڭ ئۆزى خام ئەشيادىن تارتىپ تاكى يېمەكلىك ئىشلەپچىقىرىش، تەمىنلەش ئۇقۇملىرىغىچە بېرىپ چېتىلىدۇ. يەنىمۇ چوڭقۇرلايدىغان بولساق، مۇھىت ئاسراش، ئېكولوگىيىلىك تەڭپۇڭلۇق قاتارلىق خەلقئارالىق قىزىق نۇقتىلارغا بېرىپ تاقىلىدۇ. ئوقۇتقۇچىمۇ ئوقۇغۇچىلارنىڭ ئوخشىمىغان نۇقتىلارنى چىقىش قىلىپ، بۇنى يەرلىك تاماق مەدەنىيىتى بىلەن باغلاپ چۈشەندۈرۈشكە تاپشۇرغان. بۇ خىل تېمىمۇ ئۆز نۆۋىتىدە يەنە ئىقتىساد، خىمىيە، بىئولوگىيە، ئىنگلىزچە دەرسلەردە ئۆگەنگەن ئومۇمىي بىلىملەرنى دوكلات قىلىش ۋە ئۆزلەشتۈرۈشنى مەقسەت قىلغان
ئالىي مەكتەپ: شۋېتسىيىدە 50تىن ئارتۇق ئۇنىۋېرسىتېت ۋە ئالىي بىلىم يۇرتلىرى بولۇپ، مۇتلەق كۆپ قىسمى ھۆكۈمەت قارمىقىدىكى مەكتەپلەر، بىر قىسىملىرى يەرلىك ھۆكۈمەتكە قاراشلىق مەكتەپلەر يەنە بىر قىسىملىرى شەخسىي مەكتەپلەردىن بولۇپ 300000دىن ئارتۇق ئوقۇغۇچى بار. مەيلى شۋېتسىيە پۇقراسى بولسۇن ياكى چەتئەللىك ئوقۇغۇچىلار بولسۇن بىردەك ئوقۇش پۇلى ئېلىنمايدۇ، ئوقۇغۇچىلار تۇرمۇش پۇلىنى ئۆزى كۆتۈرۈشى كېرەك. دۇنياغا داڭلىق ھەم قەدىمىي ئۇنىۋېرسىتېتلاردىن چالمېرس ئۇنىۋېرسىتېتى، ستوكھولم ئۇنىۋېرسىتېتى، لۇند ئۇنىۋېرسىتېتى، ئۇپسالا ئۇنىۋېرسىتېتى، گوتېبورىي ئۇنىۋېرسىتېتى قاتارلىقلار بار. بۇ ئۇنىۋېرسىتېتلاردا ماگىستىرلىق، دوكتورلۇق تەتقىقاتى بىلەن شۇغۇللانسىمۇ بولىدۇ. ستوكھولم ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ئېراسمۇس دەپ ئاتىلىدىغان بىر پروگراممىسى بولۇپ، ئادەتتە ئوقۇغۇچىلار ئۇنىۋېرسىتېتنىڭ 3_مەۋسۇمىدىن باشلاپ ئىسپانىيە، گېرمانىيە، ئەنگلىيە قاتارلىق دۆلەتلەردە ھەقسىز ئۆز كەسپىنى داۋاملاشتۇرۇپ ئوقۇسا بولىدۇ
شۋېتسىيىدە ئالىي مەكتەپكە كىرىش دۆلەتلىك ئىمتىھانى ئېلىنمايدىغان بولۇپ، پەقەت تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپتىكى دەرسلىك نەتىجىسىنىڭ يۇقىرى تۆۋەنلىكىگە قاراپ قوبۇل قىلىنىدۇ. لېكىن خالىغانلار يەنە ئىمتىھان بەرسە بولىدۇ. چۈنكى بەزى بازىرى ئىتتىك كەسىپلەر مەسىلەن پسىخولوگىيە، دوختۇرلۇق، قانۇن كەسىپلىرىگە كىرىشتە رىقابەت ناھايىتى كۈچلۈك بولۇپ، ئالىي مەكتەپ ئىمتىھانىنى بېرىش _قوبۇل قىلىنىش مۇمكىنچىلىكىنى ئاشۇرىدۇ
ئالىي مەكتەپلەردىكى ئوقۇتۇش ئۇسۇلى ئاساسىي جەھەتتىن ئۆزلۈكىدىن ئۆگىنىشنى ئاساس قىلغان بولۇپ، دەرسلەر كۆپىنچە ھالدا لېكسىيە ئاڭلاش، سېمىنارىيۇم يەنى ئەركىن مۇزاكىرە شەكىللىرىدە ئۆتىلىدۇ. ئىمتىھانلار زالدا ئېلىنىدىغان ئىمتىھان ۋە ئائىلىدە ئېلىنىدىغان ئىمتىھان دەپ ئىككى خىلغا بۆلىنىدىغان بولۇپ، بەزىدە ئوقۇتقۇچىنىڭ قويغان سوئاللىرىغا جاۋاب يېزىش ۋە بەزىدە ئايرىم بىر تېما ئۈستىدە ئىزدىنىش بولىدۇ. ئادەتتە 500_ 2000خەت ئەتراپىدا ماقالە يېزىپ تاپشۇرۇلىدۇ. بۇنىڭ ئۈچۈن ئوقۇغۇچىلار كۆپلەپ كىتاب ئوقۇشقا، ماتېرىيال توپلاشقا توغرا كېلىدۇ
ئوقۇغۇچىلار يەنە ئۆز كەسپىدىكى باكلاۋېرلىق ئۇنۋانى ئېلىش ئۈچۈن ئوقۇلىدىغان كەسىپلەرنى ئوقۇشتىن سىرت يەنە باشقا فاكۇلتېتتىكى كەسىپلەرنى تاللاپ ئوقۇسىمۇ بولىدۇ، بۇ خىل كەسىپلەرنىڭ بەزىلىرى ئۇنۋان ئېلىشقا نومۇر بەرمەيدۇ. لېكىن ئۆز قىزىقىشى بىلەن ئوقۇسا يەنە بولىدۇ
بۇ ماقالە 2007-يىلى 10-ئاي ستوكھولىمدا يېزىلغان
ئاپتورى: زۇلھايات ئۆتكۈر – مىراس ژۇرنىلىدىن

ئامېرىكىغا بېرىپ ئوقۇش ھەققىدە

بۇ تېمىنى ئامېرىكىدا تۇرىۋاتقان بۈركۈت ئەپەندىم يوللىغان، ئەسلى مەنبەدىن كۆرۈڭ
فاينول فانتازىيەنىڭ چەتئەلدە ئوقۇشتىن بىر مىسال دىگەن ماقالىسى
ئامېرىكىدا كومپيوتېر كەسپىدە دوكتورلۇق ئوقۇش پۇرسىتى